فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بررسیِ ساخت، معنی و ریشۀ ده واژۀ کاشانی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
10.48311/cfl.2026.86456.0
چکیده
زبانِ امروزینۀ کاشان و پیرامون، زبانِ فارسیِ معیارِ کشور است و زبانِ بومیِ پیشینِ آن دیرگاهی است که از میان رفته و جز در برخی آبادی‌های پیرامون چون آران، ابوزیدآباد و ... گویشوری ندارد. این زبان یا گویشِ بومی با گذر زمان و بر اثر دگرگونی‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، از میان رفته و تنها واژه‌هایی پراکنده از آن در گفتار روزمره و به‌ویژه در زبان پیرانیان کاشان باقی مانده است. این گفتار پس از درآمدی دربارۀ گویشِ بومیِ فراموش‌‌شدۀ کاشان، با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی به بررسی نمونه‌هایی از واژه‌های کوچه‌ای و عامیانۀ کاشان پرداخته و واژه‌هایی چون تلفه، خونه‌خا، دنابه، کاره، هادر، هندتمو، هووق و... را از جنبه‌های ریشه‌شناسی، ساختاری و معنایی بررسیده و کوشیده است تا منشأ و جایگاه آن‌ها در نظام زبان بومی کاشان مشخص شود. برآیندِ این پژوهش بازنمودنِ این نکته است که واژه‌هایِ کوچه‌ای و عامیانه، وارونۀ پندارِ بسیاری، واژه‌هایی ریشه‌دار و درست و استوارند و یادگارانی از فرهنگ و زبانِ پیشین و دیرینِ ما، و از همین‌روی پاس‌داشتنی، و گردآوری و مستندسازی آن‌ها می‌تواند به حفظ بخشی از میراث زبانی و هویتی منطقه یاری رساند
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقاربیع، ا. (1383). گویشِ راجیِ هنجن. تهران: فرهنگستانِ زبان و ادبِ فارسی.
ابن‌منظور، م. (۱۹۸۸). لسان العرب. نسقه و علّق علیه و وضع فهارسه علی شیری. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابومنصور اصفهانی، ع. (۱۳۶۴). ترجمۀ عوارف المعارفِ سهروردی. به اهتمام ق. انصاری. تهران: علمی و فرهنگی.
اسیر شهرستانی، م. ج. (۱۳۱۴ق). کلیات. چاپ سنگی. لکهنو: مطبعۀ نول‌کشور.
افلاکی، ش. ا. (۱۳۶۲). مناقب العارفین. به کوشش ت. یازیجی. تهران: دنیای کتاب.
بابایی، ب. ل. کاشانی. (۱۴۰۰الف). کتاب انوسی. برگردان، تصحیح و پژوهش ع. فلاحیان. لس‌آنجلس: شرکت کتاب.
بابایی، ب. ل. کاشانی. (۱۴۰۰ب). کتاب انوسی، زندگی یهودیان ایرانی در عصر صفوی در اشعار بابایی بن لطف و بابایی بن فرهاد به همراه اضافاتی از ماشیح بن رفائل. بازنویسی، ویرایش و بررسی تاریخی ن. پیرنظر. تورنتو: کتاب ایران‌نامگ.
باقر خرده کاشانی. (۱۴۰۴). غزل‌هایِ باقر خرده. تصحیح و تعلیق س.م. راستگوفر و س.م.ف. راستگوفر. تهران: میراث مکتوب.
برومند سعید، ج. (۱۳۷۰). گویشِ بردسیر. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
برومند سعید، ج. (۱۳۸۲). دگرگونی‌های آوایی واژگان در زبان فارسی (ج. ۳). کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
بیدل دهلوی. (۱۴۰۰). دیوان. تصحیح و تحقیق س.م. طباطبایی. تهران: شهرستان ادب.
بی‌نام. (۱۳۴۹). تفسیر قرآن مجید. نسخۀ محفوظ در کتابخانۀ کمبریج. به تصحیح ج. متینی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
تقی‌الدین کاشانی. (۱۳۸۴). خلاصة الاشعار و زبدة الافکار (بخش کاشان). به کوشش ع. ادیب برومند و م.ح. نصیری. تهران: میراث مکتوب.
جهانی، ز. (۱۳۸۵). برزک، نگین کوهستان. کاشان: مرنجاب.
حسن‌دوست، م. (۱۳۹۳). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ذاکری، م. (۱۳۸۱). ریشه‌یابی یا ریشه‌تراشی: نقدی بر مقالۀ وجه اشتقاق چند لغت فارسی. نامۀ ایران باستان، ۳، 92-99.
راوندی، س.ا. (۱۳۳۴). دیوان. عنی بتصحیحه و طبعه السید جلال‌الدین الارموی المشتهر بالمحدّث. تهران: مطبعۀ مجلس.
ستوده، م. (۱۳۶۵). فرهنگ نائینی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سریزدی، م. (۱۳۸۰). نامۀ سیرجان. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
صادقی، ع.ا. (۱۳۸۰). فارسی قمی. تهران: باورداران.
صادقی، ع.ا. (۱۳۸1). قطعه‌هایی بازیافته از کتاب الموازنۀ حمزۀ اصفهانی. نامۀ ایران باستان. 1، 3-62.
صادقی، ع.ا. (۱۳۸۹). «دربارۀ برهان قاطع». در م. غلامرضایی (به کوشش)، ارج‌نامۀ محمد معین. تهران: میراث مکتوب.
صائب تبریزی، م.ع. (۱۳۸۳). دیوان. به اهتمام م. قهرمان. تهران: علمی و فرهنگی.
صرّافی، م. (۱۳۷۵). فرهنگ گویش کرمانی. تهران: سروش.
ضرّابی، ع. (۲۵۳۶). تاریخ کاشان. به کوشش ا. افشار. تهران: امیرکبیر.
عمادالدین اصفهانی. (۱۳۷۸). خریدة القصر و جریدة العصر. تقدیم و تحقیق د. ع.م. آل‌طعمه. تهران: میراث مکتوب.
فردوسی، ا.ق. (۱۳۸۸). شاهنامه. به کوشش ج. خالقی‌مطلق. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فیروزبخش، پ. (۱۴۰۲). فهلویات. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار.
قائم‌مقامی، س.ا. (۱۴۰۱). چهل گفتار در فرهنگ، تاریخ و ادب ایران. تهران: گویا.
قاسمی، م. (1388). ذیلی بر ذیلِ فرهنگ‌هایِ فارسی. نشر دانش، س23. ش3. صص 43-57.
گبای، ن. (۲۰۱۵). فرهنگ زبان هزاران‌سالۀ یهودیان کاشان. لوس‌آنجلس. بازیابی‌شده از: babanouri.com
لاله‌تیک چندبهار. (۱۳۹۸). بهار عجم. تصحیح ک. دزفولیان. تهران: طلایه.
محّدث ارموی. (1366). ‌ منتجب الدین علی‌بن‌بابویه الرازی. (1366).
مذهّب اصفهانی، م.م.ع. (۱۳۲۱). تذکرۀ یخچالیّه. به تصحیح و تحشیۀ ا. گلچین‌معانی. تهران: شرکت تضامنی حیدری.
منتجب الدین علی‌بن‌بابویه الرازی (1366). الفهرست. تحقیق و مقدمه: س.ج. محدّث ارموی. به کوشش م. سمامی حائری. زیر نظر م. مرعشی. قم: کتاب‌خانۀ عمومی آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
میدانی، ا.ب. م. (۱۳۷۹). ترجمۀ فارسی الابانة: شرح السامی فی الاسامی. به کوشش ع.ا. صادقی. ضمیمۀ شمارۀ ۱۰ نامۀ فرهنگستان. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
نجیب کاشانی، ن.م. (۱۳۸۲). کلیات. مقدمه، تصحیح و تعلیقات ا. دادبه و م. صدری. تهران: میراث مکتوب.
نجیب کاشانی، ن.م. (۱۳۹۴). تاریخ کشیک‌خانۀ همایون. تصحیح و تحقیق ا. دادبه و م. صدری. تهران: میراث مکتوب.
وارسته سیالکوتی. (۱۳۶۴). مصطلحات الشعراء. تهران: مؤسسۀ پژوهش‌های فرهنگی.
واعظ قزوینی، م.ر. (۱۳۵۹). دیوان. به کوشش س.ح. سادات ناصری. تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علی‌اکبر علمی.
یاحقی، م.ج. (۱۳۷۲). فرهنگ‌نامۀ قرآنی. مشهد: انتشارات آستان قدس.
سایت
معجم الدوحة التاریخی للغة العربیة.