فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

نقد کهن‌الگویی قصة آذربایجانی «ناردان خاتون» بر مبنای نظریات یونگ و کمپبل

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
10.48311/cfl.2026.86462.0
چکیده
قصه‌ها جزئی ارزشمند از میراث فرهنگی هر قوم به‌شمار می‌روند. این افسانه‌ها و قصه‌های شفاهی در طول تاریخ جزئی از ادبیات مکتوب شده‌اند. درون‌مایۀ قصه‌ها تقابل خوبی و بدی است. قهرمانان داستان با شخصیت‌های شریر در نبردند. در این قصه‌ها همچون رؤیاها کهن‌الگو‌ها بهتر نمود می‌یابند. داستان «ناردان خاتون» یکی از قصه‌های آذربایجان است که کهن‌الگوهای آن بر مبنای نظریات یونگ و «اسطورۀ یگانه»ی کمپبل قابل بررسی است. در این قصه که مانند دیگر قصه‌های عامیانه روایتگر نبرد خیر و شر است، قهرمان سفر اسطوره‌ای، دختری است که در جست‌وجوی برادران خویش بر می‌آید و در پایان سفر به همراه برکت نهایی که در سیمای برادران تجلی می‌کند، به خانۀ خود باز می‌گردد. این مقاله به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی، قصه را بر مبنای کهن‌الگوهای یونگ و «اسطورۀ یگانۀ» کمپیل تحلیل می‌کند تا پیوند اسطوره و زندگی را در دنیای قصه‌ها نشان دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اندرسون، ه‍. ک. (1385). پری دریایی و 28 داستان دیگر. ترجمۀ ج. نوایی. تهران: مؤسسۀ انتشارات نگاه.
انصاری، ز.، زارعی، ب.، نورقائدزاده‌خمیری، م. (1399). بررسی آماری ـ توصیفی پیکرگردانی «مرد ↔ حیوان» در افسانه‌های مردم ایران. ادبیات روایی، ۱، 68ـ ۸۹.
پالمر، م. (1385). فروید، یونگ و دین. ترجمۀ م. دهقانپور و غ.ر. محمدی. تهران: رشد.
جهانگرد، ف. (1394). خوانش کهن‌الگویی داستان بنیادین هزار و یک شب. پژوهش‌های ادبی، 50 (12)، 9ـ 22.
 حیدری، م. (1396). تبیین و تحلیل بن‌مایه‌های اساطیری در ساختار قصّة ماه‌پیشانی (حیدری، 1396). فنون ادبی، 18، 143ـ 160.
درویشیان، ع. ا.، و خندان، ر. (مهابادی) (1382). فرهنگ افسانه‌های مردم ایران. تهران: کتاب و فرهنگ.
رسمی، ع.، و رسمی، س. (1401). تحلیل بن‌مایه‌های اسطوره‌ای داستان «شاه اسماعیل و گلزار» بر مبنای «الگوی یگانه» کمپبل و روان‌شناسی تحلیلی یونگ. فصلنامۀ ادبیات و زبان‌های محلی ایران زمین، 11 (1)، 73-51.
رئیس‌نیا، ر. (1366). کوراوغلو در افسانه و تاریخ. تبریز: نیما.
زرین‌کوب، ع. ح. (1362). یادداشت‌ها و اندیشه‌ها. چ 4. تهران: جاویدان.
سعیدی، ع.، آذر، ا.، و ذوالفقاری، ح. (1401). بررسی بن‌مایه‌های اساطیری کهن‌الگوی سایه بر پایۀ نظریّة یونگ در50 داستان عامیانه. بهار سخن، 19 (56)، 25ـ 46.
سلطان‌پور، ب. (1369). آذربایجان ناغیلری و قهرمانلیق داستانلاری. تبریز: نشر فرهنگ.
شولتس، د. (1397). روان‌شناسی کمال. ترجمۀ گ. خوشدل. تهران: نشر نو.
کمپبل، ج. (1387). قهرمان هزار چهره. ترجمۀ ش. خسروپناه. چ سوم. مشهد: گل آفتاب.
کوپر، جی. سی. (1392). فرهنگ نمادهای آیین. ترجمۀ ر. بهزادی. تهران: نشر علمی.
گورین ویلفرد، ا. و همکاران (1394)، راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمۀ ز. میهن­خواه. تهران: اطلاعات.
لاندین، ر. و. (1382). نظریه­ها و نظام­های روان­شناسی. ترجمۀ ی. سیدمحمدی. تهران: نشر ویرایش.
مارزلف، ا. (1376). طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی. ترجمۀ ک. جهانداری. چاپ دوم. تهران: سروش.
مورنو، آ. (1396). یونگ، خدایان و انسان مدرن. ترجمۀ د. مهرجویی. تهران: مرکز.
ووگلر، ک. (1386). ساختار اسطوره­ای در داستان و فیلم­نامه. ترجمۀ ع. اکبری. تهران: نیلوفر.
هندرسن، ژ. ل. (1389). به سوی شناخت ناخودآگاه انسان و اسطوره­هایش. ترجمۀ ح. اکبریان. تهران: دانژه.
الیاده، م. (1376). رساله در تاریخ ادیان. ترجمة ج. ستاری. تهران: سروش.
یونگ، ک. گ. (1368). چهار صورت مثالی. ترجمۀ پ. فرامرزی. مشهد: استان قدس رضوی. مؤسسۀ چاپ و انتشارات.
 یونگ، ک. گ. (1395). روان‌شناسی و دین. ترجمۀ ف. روحانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.