فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

از داغ کردن تا پلاسیبو (واکاوی تطبیقی کارکردهای درمانی باورهای عامیانه در داستان شما که غریبه نیستید هوشنگ مرادی کرمانی از منظر پزشکی نو ین)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
10.48311/cfl.2026.117378.82830
چکیده
باورهای مردم هر جامعه معمولاً به جهان‌بینی، منظومة فکری، مکتب‌ها و نظریه‌های علمی و مذهب مربوط می‌شوند و تعیین‌کنندة نوع رفتار و کردار آن‌ها هستند. بسیاری از پژوهشگران با تأمل و توجه در این باورها و ثبت آن‌ها به نتایج درخشانی دست یافتند که حاصل کار آنان دستیابی به لایه‌های فکری، تاریخی و حتی پزشکی آن جامعه بود. تحقیق در باورهای مردم که بخشی از ادبیات فولکلوریک است، پاسخی به کنجکاوی انسان دربارة پیدایش جهان هستی و تاریخ بشریت است. این پژوهش به بررسی تطبیقی باورها و روش‌های درمانی عامیانه در داستان شما که غریبه نیستید اثر هوشنگ مرادی کرمانی از دیدگاه پزشکی نوین می‌پردازد. هدف اصلی، نقد یا رد این باورها به‌عنوان خرافات نیست؛ بلکه واکاوی کارکردهای روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی آن‌ها در بافت خود است. با استفاده از چارچوب‌های انسان‌شناسی پزشکی، روان‌شناسی سلامت و مطالعات اثر پلاسیبو، این پژوهش استدلال می‌کند که آیین‌هایی مانند داغ کردن، استفاده از تعویذ، اسپند دود کردن و درمان‌های نمادین، در غیاب دسترسی به سیستم پزشکی نوین، نقش مکانیسم‌های مقابله‌ای را ایفا می‌کرده‌اند که از طریق کاهش اضطراب، ایجاد احساس کنترل و فعال‌سازی اثر پلاسیبو، به مدیریت بیماری و رنج کمک می‌کردند. نتایج نشان می‌دهد که این باورها، در کنار خطرات بالقوه‌شان، سیستمی از معناداری و مراقبت را ارائه می‌دادند که پزشکی مدرن می‌تواند با درک عمیق‌تر ابعاد روانی ـ اجتماعی بیماری، از آن بهره ببرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابراهیمی حصاری، م.، و گلشنی، ع. ( 1403). بازتاب اهمیت آتش‌درمانی در ایران دوران باستان (با محوریت متون زرتشتی). تاریخ فرهنگ ایران، 2، 175- 187.
اترک، ح. و خوشدل روحانی، م. (1393). دارونما و فریب بیمار. اخلاق در علوم و فناوری، 4، 21 -30.
اسماعیلی‌نژاد، م. و نیک‌نیا، س. و اسماعیلی‌نژاد، ف. و مظاهری، س. (1389). «بررسی خواص آلکالوئیدهای گیاه اسپند». در سومین همایش ملی گیاهان دارویی، مازندران: جهاد دانشگاهی مازندران.
امیدسالار، م. ( 2000). جن.  در دانشنامه ایرانیکا، 100- 115.  
بلوکباشی، ع. ( 1389). در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ­های دیگر نگریستن (سی گفتار دربارة فرهنگ). تهران: گل آذین.
بهنام‌فر، م.ح. و ابویی مهریزی، ن. (1391). پزشکی و روش‌های بهداشتی ـ درمانی در متون کهن ایرانی.  پژوهش در تاریخ، 4، 23- 52.
جانقربان، م. ح. (1403). اثر پلاسیبو: آیا قدرت ذهن می‌تواند جای درمان را بگیرد؟ <https://www.nihadacademy.com/placebo-effect/  1403/12/14 >
جهانشاهی افشار، ع. (1394). داغ از نشان تا درمان.  فرهنگ و ادبیات عامه، 5، 161- 184.
خوارزمی، ح. و محمودآبادی، ل. (1397). چهار آخشیج در اوستا، فصلنامة زند، 54- 55، 21- 36.
ده بزرگی، ژ. ( 82- 1381). چشم‌زخم در باور و فرهنگ ایرانیان. چیستا،  196 و 197، 457- 461.
زرین‌کوب، ع. (1383). یادداشت‌ها و اندیشه‌ها: از مقالات، نقدها و اشارات. تهران: سخن.
شیری، م. (1402). شما که غریبه نیستید (ردپای اساطیر، افسانه‌ها، خرافات و جادوگری در داستان شما که  غریبه نیستید). پژوهشنامة بختیاری‌شناسی و اقوام ایرانی، 2، 173- 200.
طالبی‌نژاد، ا. (1384). مرا دادند به یک بزغاله شیر، نگاهی به کتاب تازة مرادی کرمانی شما که غریبه نیستید.  ماهنامۀ هفت، 21، 64- 66.
عربستانی، م. (1387). تعویذ. در دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
غفرانی، ع. و تنهایی، ن. ( 1392). شیوۀ درمانی داغ کردن و جایگاه و اهمیت آن در تاریخ پزشکی مسلمانان. تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا (س). 18، 37-49.
فیضی، ک. (1388). هوشنگ دوم: گفت‌وگو با هوشنگ مرادی کرمانی. تهران: اطلاعات.
کرادین، ر. ا. (1390). اثر دارونما و نیروی شفای ناهشیار. برگردان ش. رفیعیان. تهران: فرا روان.
کرسیتین س. آ. (1385). ایران در زمان ساسانیان. ترجمة رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر.
متین، پ. (1389). انسان‌شناسی در پزشکی، آشنایی با انسان‌شناسی پزشکی. تهران: سفیر اردهال.
محجوب، م.ج. (1390). ادبیات عامیانة ایران. مجموعه مقالات دربارة افسانه‌ها و آداب و رسوم مردم ایران.  به کوشش ح. ذوالفقاری. تهران: چشمه.
محمدنژاد، م.، و پرهام، م. (1398). واکاوی فولکلور در شما که غریبه نیستید هوشنگ مرادی کرمانی. هفتمین همایش ملی متن‌پژوهی ادبی با عنوان نگاهی تازه به ادبیات کودک و نوجوان. اسلامشهر: دانشگاه آزاد اسلامی.
محمدنژاد، م.، و جنیدی، ف. (1402). نگاهی بر طب عامیانه و درمان سنتی در آثار هوشنگ مرادی کرمانی. چهاردهمین همایش ملی متن‌پژوهی ادبی. تهران.
مرادی کرمانی، هـ. (1384). شما که غریبه نیستید. تهران: معین.
مکاری، م. (1390). بررسی شیوه‌های درمان سنتی با داروهای غیرگیاهی (مطالعۀ موردی گناباد، تربت جام، تایباد و خواف). فصلنامه تاریخ پزشکی، 6، 43- 67.
ملک ثابت، ف. (1399). نشانه‌شناسی نقش مایة عناصر چهارگانه در ایران باستان. دو ماهنامة علمی تخصصی پژوهش در هنر و علوم تخصصی، 7، 51- 62.
موسی‌پور، ا. (1387). چشم‌زخم. در دانشنامة جهان اسلام. 12، 18- 25.
میرفخرایی، م. (1390). روایت پهلوی. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
وجدانی، ب. (1398). پُرخوانی. در دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
هاشمی، م. ( 1386). نگاهی به زندگی و آثار هوشنگ مرادی کرمانی: نویسنده‌ای برای کودکان و برای سینما.  مجلة نقد سینما، 49، 28- 33.