فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

نقش اسطوره و روایات قدسی در برساخت هویت جمعی ایلات لرستان

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دکترای انسان‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی توسعۀ اجتماعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی بهزیستی و توسعۀ اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
10.48311/cfl.2026.86376.0
چکیده
مقالۀ حاضر، در پی بررسی و تحلیل افسانه‌ای محلی در ایل پاپی (لرستان)، به‌نام افسانۀ شول‌گد و رابطه و تأثیر آن بر زیست سیاسی این ایل است. گَد در بین پاپی‌ها، به معنای بز بی‌شاخ بوده و شول‌گد روایت بزی افسانه‌ای است از مریدان گیمد (شاهزاده احمد)، امام‌زادۀ مقدس ایل پاپی که به‌وسیلۀ دشمنان او کشته می‌شود. مردم ایل پاپی، طایفۀ هیودی (از ایل بختیاری) و برخی طوایف دیگر با ارجاع به این افسانه از ذبح بزِ گد پرهیز می‌کنند و خوردن آن را امری حرام می‌دانند. آن‌ها همچنین براساس این افسانه بر این باورند که نیش عقرب هرگز بر آن‌ها کارگشا نبوده و اگر کسی بر اثر گزش عقرب کشته شود، قطعاً دارای تباری غیر از تبار اصیل این طوایف است. مقالۀ حاضر ضمن تحلیل این روایت اسطور‌ه‌ای با کاربست روش قوم‌نگاری، به عبارتی ترکیبی داده‌های حاصل از مصاحبه‌های عمیق، مشاهدۀ مشارکتی و تحلیل منابع تاریخی، در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است که چرا و چگونه این طوایف و ایلات دست به برساخت چنین روایتی می‌زنند و چنین روایاتی چه کارکردهایی در زیست ایلیاتی این مردمان داشته است؟ نتایج این بررسی نشان میدهد که ایلات و طوایف مختلف مناطق لرستان و بختیاری با تمسک به چنین افسانههایی، با تمایز گذاردن بین خود و دیگری و برساختن هویتی قدسی/عرفی، همبستگی و انسجام دورنی خود را تقویت می‌کنند تا ساختار ایلی آن‌ها دچار اضمحلال و فروپاشی نشود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابراهیمی، م. (1399) پاپی. مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی (نسخۀ آنلاین).
احتسابیان، ا. (1330). جغرافیای‌ نظامی‌ ایران. انتشارات مدرسه نظام.
استروس، ک. (1962). توتمیسم. ترجمۀ م. راد (1397). تهران: توس.
امان‌الهی بهاروند، س. (1376). کوچ‌نشینی در ایران: پژوهشی دربارۀ عشایر و ایلات. تهران: آگاه.
امان‌الهی بهاروند، س. (بی‌تا) پاپی. دانشنامه جهان اسلام (نسخۀ آنلاین). تاریخ بازنشانی: 13 مرداد 1403،
ایزدپناه، ح. (1376). آثار باستانی و تاریخی استان لرستان. ج 1 ـ 3. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بهرامی، ع.، و باجلان فرخی، م.ح. (27 مرداد 1400) اسطوره. مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی (نسخۀ آنلاین). تاریخ بازنشانی: 17 اسفند 1403، 
پاپی، م. (1378). سیری در کرانۀ باختری رود سزار. قم: عصمت.
دهخدا، ع.ا. (1373). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
دورکیم، ا. (1912) صور بنیانی حیات دینی. ترجمۀ ب. پرهام (1383). تهران: نشر مرکز.
راولینسون، ه. (1839). سفرنامۀ لرستان ـ خوزستان ـ بختیاری. ترجمۀ س. امان‌الهی (1356). تهران: انجمن ادب و قلم.
رزم‌آرا، ع. (1384). جغرافیای نظامی ایران: لرستان. خرم‌آباد: شاپورخواست.
ساکی، ع.م. (1363). جغرافیای تاریخی و تاریخ لرستان. خرم‌آباد: افلاک.
ستارمنش، م. (1333) جغرافیای نظامی و عشایری منطقۀ گروهان ژاندرمی ملاوی جمعی هنگ لرستان. نامۀ ماهانۀ ژاندرمری، 6 (7)، صص 62-49.
صفی‌نژاد، ج. (1381). لرهای ایران، لر بزرگ، لر کوچک. تهران: آتیه.
فروید، ز. (1913). توتم و تابو. ترجمۀ م.ع. خنجی (1349). تهران: کتابخانۀ طهورا.
فریزر، ج.ج. (۱۸۹۰)،. شاخۀ زرین. ترجمۀ ک. فیروزمند (1392). تهران: آگاه.
فیلبرگ، اس، ج. (1952). ایل پاپی: کوچ‌نشینان غرب ایران. ترجمۀ ا. کریمی (1369). تهران: فرهنگ‌سرا.
قائمی‌نیا، ع. (1379). درآمدی بر منشأ دین. قم: معارف.
کشوری، ک. (1392). ادبیات فولکلوریک و نقش آن در فرهنگ لرستان (مطالعۀ موردی بومی‌سرودهای سور و سوگ در ایل پاپی). همایش ملی بررسی سیر تحول ادبیات بومی لرستان (کله باد).  <https://sid.ir/paper/818857/fa>
مینورسکی، و. (1978). لرستان و لرها. ترجمۀ س. امان‌الهی بهاروند و ل. بختیار (1362). تهران: بابک.
ناس، ج. (1961). تاریخ ادیان. ترجمۀ ع.ا. حکمت (1354). تهران: پیروز.
وحیدنیا، س. (1378). در زیر تیغ. تهران: دستان.