فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

تداوم اسطورۀ ایرانی در ساختار آیین‌های سوگواری (مطالعۀ موردی: تداوم اسطورۀ سیاوش در آیین سوگواری ایل بختیاری)

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسنده
استادیار علوم سیاسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
10.48311/cfl.2026.86485.0
چکیده
آیین‌ها و آداب رایج در فرهنگ‌های متکثر ایرانی، بازتابی از تجربه‌های پیشاتاریخی و پیشامتنی مشترک در حافظۀ فرهنگی ایران بوده‌اند. پژوهش حاضر با بررسی موردی اسطورۀ سیاوش و بازنمایی آن در آیین‌های سوگواری ایل بختیاری، به تحلیل ساختارهای بنیادینی پرداخته است که تداوم اسطوره را در آیین‌های محلی ممکن ساخته‌اند. هدف پژوهش تبیین این مسئله بوده است که هر آیین عامیانه از چه مختصات ساختاری برخوردار است تا بتواند زمینۀ استمرار الگوهای اسطوره‌ای را در ناخودآگاه جمعی فراهم کند. بر این اساس، فرضیۀ پژوهش بیان می‌کند که هر آیین سوگواری برای بازتاب یک اسطوره باید چهار عنصر ساختاری داشته باشد: ۱. بینش اساطیری، ۲. زبان زنانه، ۳. موسیقی آیینی، و ۴. نمادپردازی. یافته‌های پژوهش که به روش کیفی و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی به‌صورت کتابخانه‌ای انجام شده، نشان داده است که سوگواری‌های زنانۀ بختیاری از طریق این مؤلفه‌ها، استمرار اسطورۀ سیاوش را در ناخودآگاه جمعی قوم بازتاب داده‌اند. نتیجۀ پژوهش تدارک دیدگاهی نظری است که بر مبنای آن، «آیین» به‌مثابۀ ساختاری چهاربُعدی فهم می‌شود که بازتولید فرهنگی و تداوم لایه‌های اسطوره‌ای را در حافظۀ جمعی ممکن می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی بیرگانی، ا. (1398). آیین پل‌برون بختیاری. ماهنامۀ آفاق علوم انسانی، 35، 1-16.
احمدی، ع. ح. (۱۳۹۰). گاگریوها و غمانه‌های بختیاری. وبلاگ بختیاری‌ها. تاریخ مراجعه: ۵ شهریور ۱۴۰۴. https://bakhtiaryha.blogfa.com
احمدی بیرگانی، ا.، و نظرپور، م. (۱۴۰۲). بررسی آیین‌های سوگواری زنان در شاهنامه و قوم بختیاری. ماهنامۀ مطالعات میان رشته‌ای هنر و علوم انسانی، 2، 47-65.
الهامی، ف.، و میرشکار، ر. (1398). ارده‌خوانی و کاربردهای آن در آیین سوگواری سیستان. فرهنگ و ادبیات عامه، 7(29)، 1ـ24.
الیاده، م. (1398).  اسطوره بازگشت جاودانه. ترجمۀ ب. سرکاراتی. تهران: طهوری.
الیاده، م. (1382). اسطوره، رؤیا، راز. ترجمۀ ر. منجم. تهران: علم.
ایمان‌پور، م. ت.، و گیلانی، ن. د. (۱۳۹3). سوگ سیاوش و شباهت‌های آن به سوگ‌های محلی در لرستان و کردستان. سایت راسخون. تاریخ مراجعه: ۶ شهریور ۱۴۰۴. https://rasekhoon.net
بلوک‌باشی، ع. (۱۳۹۸). چگونه آیین‌های عزاداری حسینی از کشته شدن سیاوش تأثیر می‌پذیرد؟ سایت ایبنا. تاریخ مراجعه: ۱ شهریور ۱۴۰۴. https://www.ibna.ir/news/280395
بهار، م. (1381). پژوهشی در اساطیر ایران (چاپ نهم). تهران: آگه.
بهزادی، ن.، مختاباد امرئی، س.، و شریف‌زاده، م. (۱۴۰۰). تطبیق عناصر تکرارشوندۀ نمادینِ اسطورۀ قهرمان در سوگ سیاوش و تعزیۀ امام حسین(ع) با رویکرد بیش‌متنی ژنتی. فرهنگ و ادبیات عامه، 9 (37)، 45-71.
پهلوان، ک. (1393). فرهنگ گفتاری در موسیقی ایران: استان سیستان و بلوچستان. تهران: آرون.
توانا، م.ع.، و آذرکمند، ف. (۱۳۹۳). سوبژکتیویتۀ زن و رهایی در اندیشۀ ژولیا کریستوا. فصلنامۀ زن در توسعه و سیاست، 2 (12) ، 187-206.
چلکووسی، پ. (1367). تعزیه، هنر بومی ایرانی. ترجمۀ د. حاتمی. تهران: نشر مرکز.
حصوری، ع. (1388) (. سیاوشان. تهران: چشمه.
حنیف، محمد (1386). سور و سوگ در فرهنگ عامۀ لرستان و بختیاری. تهران: واحد فرهنگ مردم. ادارۀ کل پژوهش‌های رادیو.
راسخون (1392). غار پبده. سایت اینترنتی. تاریخ دسترسی 12/11/1404.
زارع، ا. (۱۴۰۱). تعزیه، آیینی شیعی با بن‌مایه‌های ایرانی. سایت خبرگزاری ایلنا. تاریخ دسترسی: ۱ شهریور ۱۴۰۴.
شایگان، د. (1391 الف). بت‌های ذهنی و خاطرۀ ازلی (چاپ هفتم). تهران: امیرکبیر.
شایگان.د. (1391 ب). بینش اساطیری. تهران: اساطیر.
صدای میراث (1398). غار پبده: سکونتگاه 30 هزار سالۀ انسان. سایت اینترنتی. تاریخ دسترسی: 12/11/1404.
صدیقی، ع. (۱۳۸۱). نگاهی به بحث زندگی و مرگ در شاهنامه. نشریۀ رشد آموزش و زبان و ادب پارسی، 16 (63)، 12-16.
عاشورپور، ص. (1389). تعزیه. تهران: سورۀ مهر.
فاضلی، ف.، و کنعانی، ا. (۱۳۹۷). سیاوش. در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (ج 22، صص. 550-555). تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی طوسی، ا. (1386). متن کامل شاهنامۀ فردوسی، بر اساس نسخۀ ژول مول. چاپ مسکو. تهران: شقایق.
قائمی، ف. (۱۳۹۳). نقد و تحلیل ساختار آیینی اسطورۀ سیاوش. فصلنامۀ تخصصی نقد ادبی، 7(20)، 153-184.
کنجوری، ا.، و ذوالفقاری، ح. (1401). تحلیل ابعاد هنری، ادبی، آیینی و اساطیری چمر. مجلۀ مطالعات ایرانی، 21(41)، 531-495.
کزازی، م. (1370). نامۀ باستان (ج 3)، ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی. تهران: سمت.
مددی، ح. (1386). نماد در فرهنگ بختیاری. اهواز: مهزیار.
مسکوب، ش. (1350). سوگ سیاوش  در مرگ و رستاخیز. تهران: خوارزمی.
مسکوب، ش. (1394). درآمدی به اساطیر ایران. تهران: فرهنگ جاوید.
معینی سام، م.، و محمدی اوندی، ر. (۱۴۰۳). مقایسۀ اسطورۀ سیاوش و آیین‌های سوگواری در ایل بختیاری. فصلنامه مطالعات ادبیات و فرهنگ عامه، 15(2)، 125-145.
ندوشن، م. ع. (1386). داستان داستان‌ها: رستم و اسفندیار در شاهنامه. تهران: شرکت سهامی انتشار.
نظری، س. (۱۴۰۲). موسیقی سوگواری کردی چیست؟ پایگاه خبری تحلیلی هاژه. تاریخ دسترسی: ۲ شهریور ۱۴۰۴. https://haje.ir
نیچه، ف. (1399). چنین گفت زرتشت. ترجمۀ د. آشوری. تهران: آگاه.
نیچه، ف. (1396). زایش تراژدی و چند نوشتۀ دیگر. ترجمۀ ر. ولی‌یاری. تهران: نشر مرکز.
هینلز، ج. (1385). راهنمای ادیان زندۀ جهان. ترجمۀ ع. گواهی. تهران: مؤسسۀ بوستان کتاب.
یونگ، ک. (1387). انسان و سمبول‌هایش. ترجمۀ م. سلطانیه. تهران: جامی.