فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بررسی الگوهای تدبیر و سامان‌بخشی به امور در قصه‌های عامیانۀ لکی؛ مطالعۀ موردی: قصه‌های «ملک خورشید»، «ملک جمشید»، «شهر خاموشان»، «ملک محمد»، «بابافیروز» و «گل چهچهه»

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه لرستان، لرستان، ایران.
10.48311/cfl.2025.86466.0
چکیده
قصه‌های عامیانه، به‌رغم سادگی ظاهری، حاوی ژرف‌ساخت‌ پرمعنا، پویا و دلالت گر و دارای نشانه ‏هایی برای تدبیر امور فردی و اجتماعی‌اند. در این جستار با روشی ترکیبی، یعنی هم با تکیه بر مکتب تارتوـ مسکو (به‌ویژه نشانه ‏شناسی لوتمان) و هم با توجه به روان‌شناسی تحلیلی یونگ، شش قصۀ عامیانۀ لکی بررسی و تحلیل می‏شود. در دیدگاه نشانه‌شناسی ساختاری ـ پویای مکتب تارتو ـ مسکو، این قصه ‏ها از منظر سپهر نشانه‏ای و برمبنای نشانه ‏شناسی یونگی، از حیث کهن‏ الگو‌های قهرمان، پیر خردمند، سایه، آنیما و جز آن، که سامان‌بخش و وحدت‏ آفرین هستند، تحلیل می‏ شوند. مسئلۀ اصلی پژوهش این است که الگوهای پیشنهادی و مدل‌های فرهنگی ثانوی برای سامان‌بخشی این قصه‏ ها کدامند و چگونه عمل می‏کنند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که بخش‌ها(اپیزودها)ی مشترک این قصه ‏ها روندی چند مرحله ‏ای شامل جابه‌جایی نشانه‌ها، تغییر نگرش و دفاع عناصر طبیعی را بازمی ‏نمایانند و الگویی مشابه نیز از ترجمۀ نشانه‌ای، انفجار معنایی و بازسازی نظم ارائه می‌کنند. این فرایند، از دیدگاه یونگ، بازتاب فردیت‌یابی جمعی و از منظر لوتمان، بازسازی سپهر نشانه‏ ای است. پیشنهادهای آشکاری چون برهم زدن ساختارهای نامناسب و زیان‌بار، تغییر وصف ‏ها، شجاعت در سامان‏ بخشی و احترام به طبیعت ـ حتی به جنبه‌های نازیبای آن ـ در بطن قصه‌ها گنجانده شده‌ است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  قرآن کریم
 نهج ‏البلاغه (1371). ترجمۀ س. ج. شهیدی. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
آذر افشار، ا. (1376). افسانه‏های آذربایجان. تهران: ابجد.
انجوی شیرازی، ا. (1396). گل به صنوبر چه کرد. تهران: امیر کبیر.
 انجوی شیرازی، ا. (1352). دختر نارنج و ترنج. تهران: سروش.
بتلهایم، ب. (1384). کودکان به قصه نیاز دارند. ‌ترجمۀ ک. بهروزنیا. تهران: افکار.
بیشاپ، ل. (1383). درس‌هایی دربارۀ داستان‏نویسی. ترجمۀ م. سلیمانی. تهران: سورۀ مهر.
پراپ، و. (1371). ریشه ‏های تاریخی قصه‌های پریان. ‌ترجمۀ ف. بدره‌ای. تهران: توس.
حیدری، ع. (1386). ریخت‏ شناسی قصه ‏های لکی. طرح پژوهشی اجراشده در دانشگاه لرستان.
حیدری، ع.، و فتح‏ الهی، ع. (1390). تحلیل قصه‌های رایج در گویش لکی بر مبنای الگوی ولادیمیر پروپ. ادبیات و زبان ‏های ایران‏زمین، 2، 45 ـ 66.
دلاشو، م. ل. (1386 الف). زبان رمزی افسانه ‏ها. ‌ترجمۀ ج. ستاری. تهران: توس. 
دلاشو، م. ل. (1386ب). زبان رمزی قصه‌های پریوار. ‌ترجمۀ ج. ستاری. تهران: توس.
ذبیح‏نیا عمران، آ.، و سنگکی، س. (1391). تعلیم الگوی حکومت در کلیله و دمنه و گلستان سعدی. پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی، 13، 197 ـ 236.
رضی، ا.، و حاجتی، س. (1391). تحلیل رفتار متقابل شخصیت‏ ها در داستان شیر و گاو از کلیله و دمنه. پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، 1، 39 ـ 56.
رضوانیان، ق.، و غفوری، ع. (1394). تبیین شکاف بین سیاست و اخلاق بر مبنای نظریۀ ماکیاولی با بررسی پند و اندرز در داستان شیر و گاو کلیله و دمنه. پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی، 24، 37 ـ 54.
ساتن، الول ل. ب. (1374) (گردآورنده). قصه‌های مشدی گلین خانم. ویرایش س. ا. وکیلیان. تهران: نشر مرکز.
سرافراز، ح.، پاکتچی، ا.، کوثری، م.، و آشنا، ح.  (1396). واکاوی نظریۀ فرهنگی سپهر نشانه‏ای یوری لوتمان. راهبرد فرهنگ، 39، 73 ـ 95.
سیف، ع. (1379). روان‌شناسی پرورشی. تهران: دوران
شوالیه، ژ. و گربران، ا. (1388). فرهنگ نمادها. (5 جلد). ترجمه و تحقیق س. فضایلی. ج3 و 4. تهران: جیحون.
شیخلووند، ف.، و مستعلی زاد، ت. (1395). بررسی اخلاق مدیریتی در کلیله و دمنه. پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی، 32، 137 ـ 160.
کیانی، م. (1392). افسانه ها و قصههای ایل قشقایی. شیراز: کیاننشر.
 لوتمان، ی. (1390). دربارۀ سپهر نشانه‏ای. ترجمۀ ف. کاکه‏خانی. نشانه‏شناسی فرهنگی. به کوشش ف. سجودی. تهران: نشر علم.
مارزلف، ا. (1388). طبقه‏بندی قصه‌های ایرانی. ترجمۀ ک. جهانداری. تهران: سروش.
مهاجری، ز. (1382). قصه و قصه‌گویی. مشهد: جهاد دانشگاهی.
نفیسی، ن. (1397). داستان‏های عامیانۀ لرستان. زیر نظر ب. فره وشی، (4 جلد). ج 2. تهران: مرکز دایره‏المعارف بزرگ اسلامی.
وکیلیان، س.ا. (1379). قصه ‏های مردم. تهران: نشر مرکز.
یونگ، ک.گ. (1377). انسان و سمبول‏ هایش. ترجمۀ م. سلطانیه. تهران: جامی.
‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ یونگ، ک.گ. (1373). روان‏شناسی و کیمیاگری. ترجمۀ پ. فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی.