فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

تحلیلی بر نقش موسیقی بیرونی در ماندگاری و شهرت ترانه ‏های عامیانة بختیاری

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 عضو هیئت ‏علمی گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 استاد مدعو زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، کرج، ایران.
3 استاد مدعو زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
10.48311/cfl.2025.86479.0
چکیده
ادبیات عامیانۀ بختیاری در شادیانه‌ها، سوگ ‏سروده‌ها، ترانه‌های حماسی و لالایی‌های مادرانه تجلی یافته ‏است و به ‏دلیل پیوند عمیق با فرهنگ و موسیقی محلی، جایگاهی ویژه در ادبیات شفاهی ایران دارد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعۀ کتاب‏خانه‌ای، به بررسی نقش موسیقی بیرونی در ماندگاری و گسترش این ترانه‌ها می‌پردازد. هدف اصلی مقاله، تحلیل تأثیر اوزان عروضی و موسیقی بیرونی در انتقال ساده‌تر پیام، جذابیت و نهادینه شدن این ترانه‌ها در حافظۀ جمعی قوم بختیاری است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که وزن‌های عروضی استفاده ‏شده در ترانه‌های بختیاری، با ساختار هجایی گویش بختیاری هماهنگی کامل دارند. این سازگاری نه‌تنها باعث سهولت در حفظ و تکرار ترانه‌ها شده، بلکه به‏ دلیل همراهی با ملودی‌های خاص، به افزایش شهرت و انتقال بین‌نسلی آن‌ها کمک کرده و از مهم‌ترین عوامل ماندگاری و محبوبیت ترانه‌های عامیانۀ این منطقه است. شناخت این الگوهای وزنی می‌تواند در حفظ و احیای ادبیات شفاهی بختیاری و نیز تولید آثار جدید با همان جذابیت‌های سنتی، مؤثر باشد؛ همچنین تکرارهای وزنی و موسیقایی در این ترانه‌ها، نقش مهمی در تقویت حافظة شنیداری قوم بختیاری و تثبیت این آثار در سنت شفاهی داشته ‏است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدفدالة حسینی، ع. (۱۴۰۳). کودکانه‌ها در ادبیات بختیاری. گتوند: الفبای کلمات.
اکبری، آ. (۱۴۰۳). واکاوی و تحلیل موسیقی شعر، همراه با ابیاتی از شاعران ایرانی. مطالعات راهبردی در علوم انسانی و اسلامی، ۶۳، ۴23ـ۴31.
انوشه، ح. (۱۳۷۶). دانش‏نامة زبان و ادبیات فارسی. تهران: سمت.
براتی، ف.، و محمودی، ع. (۱۳۹۹). درون‌مایه‌های مشترک تغزلی طللی معلقات و کوچ ‏سروده‌های بختیاری. ادبیات تطبیقی، دانشگاه رازی، ۳، ۱ـ19.
برزگر خالقی، م.، و نوروززادة چگینی، و. (۱۳۹۰). بررسی ساختار عروضی قصاید فارسی. فنون ادبی، ۲، 14-1.
بلوکباشی، ع. (۱۳۸۹). در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگر نگریستن. چاپ دوم. تهران: گل‏آذین.
پورنعمت رودسری، م. (۱۳۹۲). لالایی‌های استان بوشهر. قم: صحیفة خرد.
جلالی پندری، ی.، و پاک‏ضمیر، ص. (۱۳۹۰). ساختار روایت در لالایی ایرانی. مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز، 2، 1-31.
خانجانی، ژ. (۱۳۹۸). بررسی عناصر ادبیات عامه در اشعار شاعران بختیاری. پژوهش‏ های ادبی و بلاغی، 2 (۲۷)، 25-43.
خوش‏خو، ر.، و زارعی‏فرد، ر. ( ۱۴۰۱). بررسی آکوستیکی تکیه در شعر رسمی فارسی. زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد سنندج، ۵۰، ۲33-256.
شاهرودی، م. (1404). فریاد خاموش زنان سیستان در آییکه (لالایی‏های سیستان). فرهنگ و ادبیات عامه، 62، 178-218.
شفیعی کدکنی، م. (۱۳۷۹). موسیقی شعر. چاپ دهم. تهران: آگاه.
طبیب ‏زاده، ا. (۱۳۹۹). تحلیل وزن شعر عامیانة فارسی. تهران: کتاب بهار.
ظفری، و. (۱۳۸۸). حبسیه در ادب فارسی. تهران: امیرکبیر.
قاسمی، م.، و رضایی، ح. (۱۴۰۱). بررسی عنصر مشبه ‏به در کتاب «موادی برای مطالعة گویش بختیاری». بختیاری‏شناسی و اقوام ایرانی، ۱، 139-۱58.
قنبری عدیوی، ع. (۱۳۹۰). گونة ترانه در ادبیات عامة بختیاری. ادبیات و زبان‏ های محلی ایران‏زمین، ۱، 143-168.
ماهیار، ع. (۱۳۹۹). عروض فارسی. تهران: قطره.
محمدپور، م.، باباصفری، ع.، و ستوده، غ. (۱۴۰۰). نقد و بررسی ساختار ترانه ‏های ماندگار در ادبیات عامة امروز. ‌بهارستان سخن، ۵۵، 181-196.
مسعودی، ن. (۱۳۹۸). صدای سیمره. تهران: افلاک.
ملاح، ح. (۱۳۵۸). پیوند موسیقی و شعر. چاپ اول، تهران: فضا.
میرزایی، م.، نقشبندی، ش.، میثمی، ح.، و شکری، ی. (۱۴۰۱). نگاهی نو به اوزان شعر فارسی از دیدگاه زبان‏شناسی و ریتم. مطالعات زبانی و بلاغی، ۲۰، ۴17-488.
ناتل خانلری، پ. (۱۳۲۷). تحقیق انتقادی در عروض فارسی و چگونگی تحول اوزان غزل. تهران: دانشگاه تهران؛
نصیرالدین توسی، م. (۱۳۶۳). معیار الاشعار. به کوشش م. فشارکی و ج. مظاهری. اصفهان: سهروردی؛
نصیری، و. (۱۳۹۶). نگاهی مردم‏ شناختی به نقش هنر موسیقی در زندگی مردم با تأکید بر موسیقی محلی بختیاری. ایلات و عشایر دانشگاه آزاد اسلامی شوشتر، 2، 1-24.
نیک‏خواه، م.، محمدخانی، ف.، و خسروی، ح. (۱۳۹۹). بررسی سبک‏ شناسی غزلیات حسین پژمان بختیاری. سبک‏شناسی نظم و نثر فارسی، 10 (۵۶)، 55-78.
وحیدیان کامیار، ت. (1357). بررسی وزن شعر عامیانة فارسی. تهران: آگاه.
وحیدیان کامیار، ت. (۱۳۷۴). وزن و قافیۀ شعر فارسی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.