فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

تیپ‌شناسی قصه‌های عامیانه چهار‌محال‌‌وبختیاری بر اساس الگوی اولریش مارزلف و واکاوی بن‌مایه‌های فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان‌ و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.48311/cfl.2025.86464.0
چکیده
«تیپ قصه» الگوی کلی و چارچوب روایی یک داستان است که در فرهنگ‌های مختلف با تغییراتی جزئی تکرار می‌شود. «بن‌مایه» کوچک‌ترین واحد معنادار قصه محسوب می‌شود و شامل یک شیء، شخصیت، عمل یا موقعیت تکراری در روایت‌های مختلف است. اولریش مارزلف با تحلیل محتوای افسانه‌های عامیانۀ ایرانی، مفاهیم فرهنگی، اجتماعی و مذهبی نهفته در این روایت‌ها را شناسایی و طبقه‌بندی کرده است. هدف از این جستار، طبقه‌بندی 100 قصه از چهارمحال ‌‌و بختیاری براساس تیپ‌شناسی مارزلف، شناسایی بن‌مایه‌های تکرارشونده و شاخص در این افسانه‌ها با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی است. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که افسانه‌های چهار‌محال‌‌وبختیاری از الگوها و قالب‌های مشخصی پیروی می‌کنند که به‌خوبی با الگوی مارزلف انطباق دارند و بن‌مایه‌های متنوعی از دسته‌بندی مارزلف در قصه‌های این منطقه قابل مشاهده است، همچنین پژوهش از این چهارچوب به‌عنوان نقشه‌راهی برای کاوش در لایه‌های پنهان فرهنگ منطقه استفاده کرده است و به بررسی و تحلیل سه بن‌مایۀ سحر و جادو و حیوانات و کوچ و سفر در قصه‌ها پرداخته‌ شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آبوت، پ.، و والاس، ک. (1990). جامعه‌شناسی زنان. ترجمۀ م. نجم عراقی (1401). تهران: نشر نی.
آسمند، ع.، و خسروی، ح. (1377). افسانه‌های چهارمحال‌و‌بختیاری. چاپ نخست. شهرکرد: ایل. 
آیدنلو، س. (1393). مشابهاتِ حماسه ارمنیِ دلاورانِ ساسون و شاهنامه. جستارهای ادبی (ادبیات و علوم انسانی سابق)، 47(2)، 1ـ 41.
امان‌اللهی بهاروند، ا. (1383). زوال کوچ‌نشینی در ایران: یکجانشینی ایلات و عشایر. مطالعات ملی، 5(17)، 183-155.
امینی‌زاده، ف.، و زرشناس، ز. (1397). طبقه‌بندی قصه‌های عامه در مجموعۀ هفتباستانی پاریزی. مطالعات ایرانی. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، 17(33)، 26ـ 32.
ایرانی ارباطی، غ.، و خزایی، م. (1396). نمادهای جانوری فرّه در هنر ساسانی. نگره، 12(43)، 18ـ 29.
پارسانسب، م. (1388). بن‌مایه: تعاریف، گونه‌ها، کارکردها... . نقد ادبی، 2(5)، 7-40.
پاینده، ح. (1394). گشودن رمان. چاپ سوم. تهران: مروارید.
پراپ، و. (1968). ریخت‌شناسی قصه‌های پریان. ترجمۀ ف. بدره‌ای (1397). تهران: توس.
تقوی، م. ( 1376). حکایت‌های حیوانات در ادب فارسی .تهران: روزنه.
حری، ا. (1396). الگوی نقش معرف کارکرد در قصه‌های عامیانۀ طنزآمیز ایرانی. فرهنگ و ادبیات عامه، 6 (20)، 70-49.
حسینی، م. و شکیبی ممتاز، ن. (1394). روان‌شناسی اسطوره و داستان؛ رویکردی نوین در نقد ادبی. متن‌پژوهی ادبی، 19(64)، 29-7.
خدیش، پ. (1391). ریخت‌شناسی افسانه‌های جادویی. تهران: علمی و فرهنگی.
ذوالفقاری ، ح. (1397). ز بان و ادبیات عامۀ ایران. چاپ سوم. تهران: سمت.
ذوالفقاری، ح. (1396). باورهای عامیانۀ مردم ایران. تهران: چشمه.
سرکاراتی، ب. (1398). سایه‌های شکارشده. تهران: طهوری.
شمیسا، س. (1382). سبک‌شناسی شعر. چاپ نهم. تهران: فردوس.
فاضلی دهکردی، ی. (1402). قصه‌های بام ایران. شهرکرد: سامان دانش.
فخرائیان، ر.، حسینی کازرونی، س.ا.، و حمیدی، س.ج. (1394). تحلیل نمادشناسانة قصه‌های عامیانه (با تأکید بر مجموعة گل به صنوبر چه کرد؟). مجلة سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 30، ص217-210.
قنبری عدیوی، ع. (1391). فولکلور مردم بختیاری. شهرکرد: نیوشه.
کبیریان ‌دهکردی، ر. (1402). قصه‌های عامیانۀ مردم چهار‌محال‌‌و‌بختیاری. شهرکرد: دزپارت.
لوریمر، د. ل. ر.، و لوریمر، ا. ا. (1401). قصه‌های بختیاری. ترجمۀ سیده الهه رضوی و سیده صدیقه رضوی. شهرکرد: دزپارت.
لیموچی، ک. (1385). افسانه‌های مردم چهارمحال‌‌وبختیاری. تهران: آنزان و پازی تیگر.
مارزلف، ا. (1984). طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی. ترجمۀ کیکاووس جهانداری (1391). تهران: سروش.
مدرسی، ف. (1401). فرهنگ توصیفی نقد و نظریه‌های ادبی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مستوفی، ح.ا. (1363). تاریخ گزیده. به اهتمام ع. نوایی. تهران: امیرکبیر.
میرصادقی، ج. (1372). ادبیات داستانی. چاپ دوم. تهران: مؤسسۀ فرهنگی ماهور.
میرصادقی، ج. (1376). عناصر داستان. تهران: سخن.
هینلز، ج.ر. (1975). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ م.ح. باجلان فرخی (1393). تهران: اساطیر.
یاحقی، م.ج. (1388). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. چاپ اول. تهران: سروش.
ویتیلا، ا. (1396). اسطوره و سینما کشف ساختار اسطوره‌ای در 50 فیلم به‌یادماندنی. ترجمۀ محمد گذرآبادی. تهران: هرمس.