فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

تبیین و تحلیل انتقادی فلسفۀ تمثیلی هستی‌شناسی آیین اهل حق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدرس مدعو دانشکدۀ علوم قرآنی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.
10.48311/cfl.2026.117085.82823
چکیده
آیین اهل‌ حق (کاکه‌ای ـ یارسان) یک جریان‌ فکری ـ مذهبی وابسته به اسلام است. بزرگان این آیین، با فلسفۀ تمثیلی به تفسیر هستی پرداخته‌اند. این فلسفه، براساس مبانی سه‌گانۀ این آیین شکل گرفته‌ و با رویکردی رمزی و پیچیده که خاص ادبیات آیین یارسان دانسته می‌شود، پردازش شده‌ است. عدم شناخت این فلسفه مانعی جدی فرا روی پژوهشگرانی است که در صدد مطالعه و کشف هویت این آیین هستند. تبیین و تحلیل این رویکرد، پژوهشگران را در شناخت هستی‌شناسی و جهان‌بینی آیین اهل ‌حق یاری می‌کند. این مقاله درپی پاسخ به این پرسش است که «فلسفۀ تمثیلی هستی‌شناسی در آیین اهل ‌حق چیست و چگونه تبیین می‌شود؟». یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مقامات آیینی با تکیه بر اصل تجلی خداوند، از رویکردی تمثیلی، نمادین و اسطوره‌ای برای درک مفاهیم هستی‌شناسانه بهره‌ گرفته‌اند. پژوهش حاضر با روشی توصیفی ـ تحلیلی، تطبیقی و در مواردی انتقادی، به شیوۀ کتابخانه‌ای (با استفاده از متون خطی اصلی آیین) و میدانی، به تبیین و تحلیل فلسفۀ تمثیلی هستی‌‌شناسی ارائه‌شده توسط سلطان اسحاق و یارانش می‌‌پردازد. بررسی بسترهای شکل‌گیری این اندیشه و بازتاب آن در عصر پردیور و دوران معاصر از دیگر اهداف این مقاله است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
نهج‌البلاغه
اسرار حقیقة الحقایق حقیقت (بی‌تا). خطی. چاپ‌نشده.
القاصی، م. (1358). آئین یاری (اهل ‌حق). چاپ اول. تهران: ناشر مؤلف.
القاصی، م. (1359). اندرز یاری(اهل ‌حق). (چاپ اول). تهران: کتابخانۀ طهوری.
الاشعری قمی، س. (1361). المقالات و الفرق، صححه وقدم علیه محمدجواد مشکور(چاپ اول). تهران:مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
ایوب رستم (2012). یارسان پژوهشی تاریخی ـ دینی در بارۀ آیین یارسان (کاکه‌ای، اهل ‌حق). مترجم: منصور رحمانی.
بانیارانی، ت. (بی‌تا). دفتر کلام. خطی. چاپ نشده.
جیحون آبادی، ن. (1361). حق الحقایق یا شاهنامۀ حقیقت. مقدمه: محمد مکری(چاپ دوم). تهران: کتابخانۀ طهوری.
چراغپوران، ک. ( 1389). شرح کوتاه بر بعض کلام‌های مبارک حضرت خان الماس (چاپ اول). انتشارات: ایمان.
حسینی م، آژنگ، ح. (1390)، یارِ وِریا (چاپ اول). عراق، سلیمانیه: انستیتو فرهنگی کرد.
حسینی، م. (1395). ترجمه و شرح دیوان گوره (چاپ اول). تهران:
سورانی، ن. (بی‌تا). دفتر کلام. خطی.
رستمی، م. (1401). شناخت آیین اهل ‌حق (چاپ اول). قم: رسالت یعقوبی.
رستمی، م. (1403). شناخت آیین اهل ‌حق، (چاپ اول). قم: انتشارات شاکر.
دورۀ هفتوانه. (1361). کلام آیینی. با مقدمه و برگردان: صفی‌زاده بوره‌که‌ئی، صدیق (چاپ اول). تهران: کتابخانۀ طهوری.
دیوان گوره (1382). کلام آیینی. با مقدمه: س.م. حسینی(چاپ اول). کرمانشاه: انتشارات باغ نی.
طاهری، ط. (2013). بانگ سرحدان: شمه‌ای از مفاهیم و اشراق مستتر در کلام‌های یارسان (چاپ اول). عراق: اربیل: خانه موکریانی.
عابدین (1393). کلام. با مقدمه و ترجمۀ سیدامر الله شاه ابراهیمی (بی‌جا)
دیوان دورۀ شاه‌حیاس (1384). کلام آیینی. مقدمه و پاورقی: سیدشمس‌الدین محمودی. (چاپ اول). ناشر: مؤلف.
دیوان شیخ امیر، الف (بی‌تا). دیوان کلام. با مقدمۀ ناشناس. خطی
دیوان شیخ امیر، ب (بی‌تا). دیوان کلام. خطی.
دیوان گورۀ گوران (بی‌تا). دیوان کلام پردیور. خطی.
صفی‌زاده بوره‌که‌ای، ص. (1363). کلام دورۀ بهلول: یکی از کهن‌ترین منزل یارسان اهل ‌حق (چاپ اول). تهران: کتابخانه طهوری.
کلام (1394). کلام آیینی. با مقدمه و ترجمۀ سیدامر الله شاه‌ابراهیمی.
قائمی، ف. (1391). پژوهش‌های ادبی و بلاغی، شمارۀ اول. مقالۀ زیباشناسی تمثیل و تحلیل ساختار و تحلیل ساختاری ادبیات تمثیلی مولانا بر مبنای نظریۀ فلسفی صورت‌های مثالی. 75- 54).
صدرا، م. (1361). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه (چاپ دوم). تصحیح: س.ج. آشتیانی. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
مجلسی، م. (1404). مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول(چاپ دوم).
محیی‌الدین، م. (1385). فصوص الحکم. شرح داوود قیصری. تحقیق: ح. حسن‌زادۀ آملی (چاپ اول). قم: موسسه بوستان کتاب.
مجمع الکلام سرانجام اهل ‌حق (بی‌تا). کلام آیینی. تدوین و مقدمه: س. تبریزیان. خطی.