فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

نمود بعضی از پدیده‏های طبیعی در گاه‌شماری بلوچان (با تکیه بر اصالت واژگان ایرانی)

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسنده
دانشیار فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران، گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه ولایت ایرانشهر، ایرانشهر، ایران
10.48311/cfl.2025.86460.0
چکیده
زمان رویداد بعضی از پدیده‏های طبیعی مانند طلوع و غروب خورشید، وزش بادها و بارش باران‌ها، رشد و باردهی گیاهان، زاد و ولد و رشد دام‌ها، در فرهنگ گاه‌شماری بعضی اقوام شاخص است. قوم بلوچ یکی از اقوام ایرانی است که در فرهنگ گاه‌شماری آن پدیده‏های طبیعی تا گذشته‏‏ای نه‌چندان دور نمود برجسته ‏ای داشته‏اند. این مقاله با روشی توصیفی 69 عنوان از پدیده‏های طبیعی را که در فرهنگ گاه‌شماری مردم بلوچ، در مناطق جغرافیایی ایرانشهر، بمپور و لاشار، شاخص‏تر بوده‏اند، به نمایش گذاشته است. نتایج نشان می‏دهد که 85 درصد از واژه‏های به‏ کار‏رفته در ساخت این 69 عنوان اصالت ایرانی دارند و نمود پدیده های طبیعی از طریق کشاورزی و دامداری در گاه‌شماری بلوچانِ مناطق مورد مطالعه چشمگیر بوده است. اما با گسترش سطح سواد، دسترسی به انواع رسانه، آشنایی و دسترسی آسان به ساعت و تقویم و تغییر مدلول بعضی کالاها، افراد نسل‌های جدید در چند دهۀ اخیر با عناوین معرفی‌شده آشناییِ چندانی ندارند و کم‌تر از آن‌ها استفاده می‏کنند. بنابراین، با هدف ترمیم بخشی از شکاف فرهنگی بین نسل‌ها در بلوچستان و نشان دادن تأثیر اندیشۀ ایرانی بر فرهنگ گاه‌شماری بلوچان از طریق این گونه واژه ‏ها، ضرورت مستندسازی و انتقال این داده‏ها به نسل‌های جدید و آینده ایجاب می‏کند. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابوالقاسمی، م. (1403). ماده‏های فعل‏های فارسی دری. تهران: ققنوس.
الفنباین، ی. (1383). بلوچی. در: راهنمای زبان‌های ایرانی. جلد دوم. ویراستۀ رودیگر اشمیت. ترجمۀ فارسی زیر نظر ح. رضایی باغ بیدی. تهران: ققنوس، صص. 577- 597.
آذرنگ، ع. (1401). در متن و حاشیۀ فرهنگ جهانی‏شدن. بخارا، 151، 168-177.
آرلاتو، آ. (1373). درآمدی بر زبان‏شناسی تاریخی. ترجمۀ ی. مدرّسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
آنتونی، د. (1395). هندواروپائیان نقش اسب و چرخ در گسترش زبان‌های هندواروپایی. ترجمۀ خ. بهاری. تهران: فرزان روز.
بهار، م. (1377). اسطوره‏ها، راز و رمزها و شگفتی‏های کویر. در: اسطوره و تاریخ. ویرایش ا. اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.
پَهوال، ع. (1386). بلوچی گالبَند. گردآورندگان: ل. زهاک و ب. نارویی. پشاور: مؤسسۀ انتشارات الازهر.
جانب‏اللهی، م.س. (1377). ستاره‏شناسی و گاه‌شماری عشایر بلوچ و طوایف سیستان. فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، 49 و 50، 100-117.
جهاندیده، ع. (1396). فرهنگ بلوچی- فارسی. تهران: معین.
حسن‏دوست، م. (1389). فرهنگ تطبیقی ـ موضوعی زبان‌ها و گویش‌های ایرانیِ نو. تهران: نشر آثار، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حسن‏دوست، م. (1393). فرهنگ ریشه‏شناختی زبان فارسی. تهران: نشر آثار، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
خاموش، ا. (2014). بلوچی لَبزبَلَد. کراچی: آتار پبلیکیشنز.
دادگی، ف. (1400). بُندهش. گزارش م. بهار. تهران: توس.
دشتی، ج. (2015). بلوچی لَبزبلد. کویته: بلوچی اکیدمی.
صفرزایی، ع.، و مهدی‌پور، ع. (1393). گاه‌شماری محلی ساحل‏نشینان مکران. اولین همایش علمی پژوهشی خلیج فارس. دانشگاه تربت حیدریه.
عبداللهی، ر. (1375). تاریخِ تاریخ در ایران. تهران: امیرکبیر.
محمودزهی، م. (1391). گاه‌شماری. در: آیین‏ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان. تهران: آبنوس، صص. 197- 201. 
محمودزهی، م. (1370). واژه‏نامۀ ریشه‏شناسانۀ زبان بلوچی. پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد، ارائه‌شده به دانشگاه شیراز، شیراز.
محمودزهی، م. (1392). لیکو در ادبیات مردمیِ بلوچستان. ماهنامۀ کُرسی، 6، 21-64.
 محمودزهی، م. (1402). بررسی چند گفتۀ منظوم و موزون بلوچی از جنبۀ فرهنگی. پژوهش‏های زبانی و ادبیات کاربردی، 1، 106-122.
مرادزاده، ا. (1391). فرهنگ و تمدن تفتان. تهران: نور علم.
منصوری، ی. (1396). فرهنگ ریشه‏شناختی افعال زبان فارسی. تهران: آوای خاور.
نصیر، گ. (1993). گُلگال. کراچی: سیدهاشمی اکیدمی.
هاشمی، س. ظ. (2000). سید‏گَنج. کراچی: سید‏هاشمی اکیدمی.
هُرن، پ.، و هوبشمان، ه. (1394). فرهنگ ریشه‏شناسی فارسی. ترجمۀ ج. خالقی‏مطلق. اصفهان: مهرافروز.
یدالله‏پور، م. (1395). گاه‌شماری در باورهای آیینی و مذهبی ایرانیان (با تکیه بر وقف‏نامه‏های مازندران). وقف میراث جاودان، 94، 109-140.