فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

نقد و بررسی اشعار شیره‌دوما در استان کهگیلویه و بویراحمد

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی، گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 مدرس زبان و ادبیات فارسی، گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
10.48311/cfl.2025.86449.0
چکیده
ادبیات شفاهی کهگیلویه و بویراحمد با گستره‌ای از گونه‌های منظوم، از ترانه‌های کار و لالایی‌ها تا حبسیه‌ها و اشعار آیینی، بخش مهمی از هویت فرهنگی قوملُر را شکل می‌دهد. در این میان، ترانه‌های آیینی «شیره‌دوما» به‌عنوان نمونه‌ای برجسته از شعر غنایی زنانه، در آیین‌های شادی و به‌ویژه مراسم عروسی، به‏وسیلۀ زنان روستایی و عشایر اجرا می‌شوند و جلوه‌ای از پیوند زبان، احساس و آیین را آشکار می‌سازند. این پژوهش با رویکرد تلفیقی میدانی و کتابخانه‌ای و در چارچوب نظری قوم ـ ‌ادبی و اجرا‌محور، به تحلیل ساختار زبانی، موسیقایی و صور خیال این اشعار پرداخته است. در بخش میدانی، داده‌ها، از طریق مصاحبۀ مستقیم، آوانگاری صوتی و مشاهدۀ مشارکتی میان گویشوران بومی گردآوری شد و سپس با روش تحلیل سه‌سطحی زبانی، زیبایی‌شناختی و فرهنگی، بررسی گردید. نتایج نشان می‌دهد که عناصر تشبیه، استعاره، کنایه، اغراق و مجاز، بیشترین بسامد را دارند و تخیل بومی در این قالب‌ها، واقعیت زیسته را به قلمرو معنا و احساس جمعی ارتقا می‌دهد. بررسی موسیقی کناری و ریتم گفتار، نیز نشان داد که الگوی وزنی اشعار شیره‌دوما مبتنی بر آهنگ طبیعی زبان لری است و این ویژگی، به استمرار سنت شفاهی و وحدت فرهنگی قوملُر یاری رسانده است. در جمع‌بندی، ترانه‌های شیره‌دوما نه صرفاً متون شاعرانه، بلکه اسناد ارزشمند مردم‌نگارانه‌ای‌اند که پیوند پویای زبان، جنسیت و آیین را در زیست فرهنگی جنوب غرب ایران انعکاس می‌دهند و نمونه‌ای گویا از کارکرد آیینی زبان در خلق معنا و حفظ هویت قومی به‌شمار می‌آیند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


افشار،ا.(۱۳۴۸).مردم‌نگاریآوازهایجنوبایران.تهران:برهان.
توسلی،ح.(۱۳۹۵).فرهنگمردملُرجنوب.شیراز:نوین‌سما.
توسلی،م.(۱۳۹۳).ادبیاتشفاهیزنانایران.تهران:نشرچشمه.
حسینی، س. (1381). بخشی از شعر، موسیقی و ادبیّات شفاهی کهگیلویه و بویراحمد. یاسوج: فاطمیه.
حسینی،م.(۱۳۸۱).ادبیاتقوملُروآیین‌هایمحلیجنوبایران.تهران:مرکزمردم‌شناسی ایران.
حسینی،ع.(۱۳۹۷).قوم‌نگاریشعرشفاهیزنانلُر.یاسوج:بامداد.
ذوالفقاری، ح. (1394). زبان و ادبیّات عامه‌ ایران. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‏ها (سمت) مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.
ذوالفقاری،ع.(۱۳۹۴).بلاغتدرشعرعامیانۀایران.تهران:سمت.
ذوالفقاری،م.(۱۴۰۰).نمادشناسیدرفرهنگ‌هایلُرولَک.اهواز:رهی.
رزمجو، ح. (1370). انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی.
رزمجو،م.(۱۳۷۰).فرهنگعامۀکهگیلویهوبویراحمد.شیراز:دانشگاهشیراز.
رستگار‏فسایی، م. (1380). انواع شعر فارسی. شیراز: نوید.
سیاه پور، ی. (1390) «عشق در شعر لری بویراحمدی». مجموعه مقالات همایش ملی ادب محلی و محلی سرایان ایران‌زمین، یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج، 323-311.
سیاه‌پور،ح.(۱۳۹۰).گویش‌شناسیمناطقزاگرس.اهواز:مؤسسهزبان‌هایبومی.
شمیسا،س.(۱۳۸۲).بیانوبدیعدرشعرفارسی.تهران:فردوس.
غفاری، ی. (1362). نمونه‏ای از اشعار محلّی استان کهگیلویه و بویراحمد. یاسوج: امیر.
غفاری، ی (1374). شناسنامۀ ایلات و عشایر کهگیلویه و بویراحمد. تهران: روایت.
غفاری، ی.(1378). تاریخ اجتماعی کهگیلویه و بویراحمد. اصفهان: گل‏ها.
غفاری، ی (1390). مراسم عروسی و دگرگونی‏های آن در کهگیلویه و بویراحمد. تهران: نقش مانا.
فتوحی،م.(۱۳۸۸).تحلیلگفتمانادبی.تهران:سخن.
همایونی، ص. (1379). ترانه‌های محلی فارس. شیراز: بنیاد فارس شناسی.
همایی،ج.(۱۳۷۲).فنونبلاغتوصناعاتادبی.تهران:دانشگاهتهران.