فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بازنمایی سرمایه دینی در شعر غلامرضا خان ارکوازی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشیار گروه جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2 کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
10.48311/cfl.2025.86438.0
چکیده
سرمایۀ دینی یکی از انواع مختلف سرمایه‌هاست که به باورها، ارزش‌ها، مناسک و هویت دینی افراد و جوامع اشاره دارد. شعر به‌عنوان گستره‌ای برای تجلی آرمان‌ها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و کنش‌های آدمی در گذر زمان، عرصۀ مناسبی برای بازنمایی دلالت‌های معنایی انسان از پدیده‌ها و مفاهیم جهان پیرامون است و سرمایۀ دینی یکی از این مفاهیم مهم است که هدف این پژوهش بازنمایی آن در اشعار غلام‌رضاخان ارکوازی یکی از شاعران نام‌آور کُردی‌سُرای ایلامی (حدود 1184ـ ۱۲۵۵ق) است. روش تحقیق این پژوهش تحلیل محتوای کیفی و راهبرد کدگذاری آن تحلیل مضمون (تحلیل تماتیک) است. قابلیت تصدیق پژوهش از طریق حضور مستقیم محقق در میدان تحقیق و بهره‌گیری از ارزیابان و قابلیت انتقال آن از طریق مفصل‌بندی یافته‌ها با پیشینه‌ها و چهارچوب مفهومی محقق شد. یافته‌های تحقیق مؤید آنند که هشت تم اصلی و 33 تم فرعی از اشعار استخراج شد. تم‌های اصلی شامل بازنمایی صفات خداوند، سه‌گانۀ دین، استمداد بی‌واسطه از خداوند، استمداد باواسطه از خداوند با مکانیسم سوگند، توصیف زمینی و انسانی علی (ع)، توصیف فرازمینی و فراانسانی علی (ع)، کشاکش استمداد، تردید و تهدید و تلمیحات قرآنی هستند. در شعر غلام‌رضاخان ارکوازی، سرمایۀ دینی در قالب اعتقاد به سه‌گانۀ دین (باورها، اخلاقیات، مناسک) و کنش‌ورزی‌های مذهبی نظیر مناجات، دعا، استمداد، توسل و توکل نمود یافته است. اما بسامد و عیار این موارد به‌صورت یکسان و مشابه نیست. به‌عبارتی‌دیگر، التفات شاعر به اوصاف خداوند (توحید) و امامت (با تأکید بر حضرت علی (ع)) بیشتر از سایر باورهاست. دین‌داری معیار غلام‌رضاخان ارکوازی، دین‌داری شریعت‌محور است، اما به کنش‌ورزی‌های دینی طریقتی و اسطوره‌ای نیز التفات داشته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آزادی، س.، و علی رضایی، ف. (1393). تجلی افلاک و اختران در دیوان غلام‌رضاخان ارکوازی. فرهنگ ایلام، 15 (42-43)، 83-69
بهادری، م ج. (1383). نگاهی به حبسیه‌های غلام‌رضاخان ارکوازی، فرهنگ ایلام، 18-19، 111-113.
بیگ‌زاده، خ.، و رحمتی فرمانی، ط. (1396). بررسی نوستالژی در دیوان غلام‌رضا ارکوازی. فرهنگ ایلام، 18 ( 56-57)، 51-77.
پیترسون، م.، هاسکر، و.، رایشنباخ، ب.، و بازینجر، د. (1990). عقل و اعتقاد دینی. ترجمۀ ا. نراقی و ا. سلطانی (1379). تهران: طرح نو
جوادی آملی، ع. (1390). نظری بر مبانی علم دینی. قم: دانشوران
حبیب‌پور گتابى، ک.، و بابایی همتی، ز. (1393). رابطۀ بین دین‌داری و مصرف نمایشى زنان شهر تهران (مطالعۀ موردی منطقۀ 5). فصل‌نامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، 17(65)، 37-67
حسینی ‌آبباریکی، س آ.، و آتش‌زای، ی. (1395). بررسی جایگاه علی (ع) در معراج پیامبر (ص) در سروده‌های کُردی جنوبی. ادبیات و زبان‌های محلی ایران، 2(2)، 23-40.
حسینی آبباریکی، س آ. (1390). سیمای حضرت مولا علی علیه السلام در ادبیات کُردی (حوزۀ جنوبی). فرهنگ مردم ایران، 25، 37-52
حسینی آبباریکی، س آ.، و شهرستانی، ع. (1401). تجلّی قرآن و حدیث در سروده‌های غلام‌رضاخان ارکوازی. پژوهش‌های قرآنی در ادبیات، 9، 139-150.
خدایاری‌فرد، م.، فقیهی، ع ن.، غباری بناب، ب.، شکوهی‌یکتا، م.، رحیمی‌نژاد، ع. (1391). مبانی نظری و روش‌شناسی مقیاس‌های دین‌داری (به انضمام پرسش‌نامه‌‌های دین‌داری). تهران: آوای نور.
رشیدی، ح. (1403). بثُّ‌الشَّکوی در شعر غلام‌رضاخان ارکوازی، پژوهشنامۀ ادبیات کُردی، 10(1)، 117-138.
سارایی، ظ. (1382). دیوان غلام‌رضاخان ارکوازی. ایلام: زانا: چاپ چهارم
سارایی، ظ. (1386). غلام‌رضاخان ارکوازی. زریبار، 64،  19-29.
سلمی، ع.،  و سارایی، ظ.(1378). ارکوازی سرایندۀ شیعی کُردزبان. مشکوه، 62-65، 372-386.
سپیدنامه، ب.، فراستخواه، م.، رحمانی، ج. (1397). تبارشناسی مفهوم سرمایۀ دینی و شاخص‌سازی آن متناسب با جامعۀ ایران. اسلام و مطالعات اجتماعی، 6(1)، 31-61.
سراج‌زاده، س ح. (1384). چالش‌های دین و مدرنیته. چاپ دوم. تهران: طرح نو
سلطانی، ا. (1394). بررسی تأثیر قرآن بر اشعار غلام‌رضاخان ارکوازی. فرهنگ ایلام، 14 (39-38)، 92-111.
سلطانی، ا.، توحیدی‌فر، ن.، و سارایی، ظ. (1389)، تأثیر حماسه‌های دینی فارسی بر مناجات‌نامۀ کُردی غلام‌رضاخان ارکوازی. مطالعات ادبیات تطبیقی، 14، 43-64.
سهراب‌نژاد، ع ح. (1386). نگاهی به نشانه‌های مناجات‌نامۀ غلام‌رضاخان ارکوازی. فرهنگ ایلام، 24ـ25، 192-201.
شربتیان، ی. (1384). مردم‌شناسی اعتقادات دینی. تهران: آریانا
طالبان، م. (1402). تحلیلی تطبیقی از ارتباط سرمایۀ دینی و مشارکت مذهبی در ایران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 12 (48)، 479-494 .
قاسمی، ی.، و هاشمی، ع. (1398). انجام پژوهش به روش تحلیل تماتیک: راهنمای عملی و گام‌به‌گام برای یادگیری و آموزش (موردمطالعه: مصرف موسیقی دانشجویان کارشناسی‌ارشد دانشگاه ایلام). فرهنگ ایلام، 20 (65-64)، 7-33.
قنبرعلی‌ باغنی، ز.،  اوجاق‌علی‌زاده، ش.، و هاشمی ‌اصفهان، س م. (1398). تحلیل روان‌کاوی دین در اشعار سیمین بهبهانی با تکیه‌بر نظریۀ اریک فروم. ادیان و عرفان تطبیقی،  3 (4)، 65-86
مایلز، ت ر. (1972). تجربۀ دینی. ترجمۀ ج اکبری (1383). چاپ دوم. تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
ممتحن، م.، و محمدی، گ.(1391). بررسی تجلی و حضور مضامین دینی در ادبیات فارسی پیش از قرن هفتم. مطالعات ادبی متون دینی، 3(124)، 1-10.
میرسندسی، س م. (1390). مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی دین و انواع دین‌داری. تهران: جامعه‌شناسان
هیک، ج. (1922). فلسفۀ دین. ترجمۀ ب سالکی. تهران: انتشارات بین‌المللی هدی.
یوسفی، هـ .، و عزیزی، ح. (1394). بررسی تطبیقی مرثیۀ ترنم المصاب خاقانی و باوه یال غلام‌رضاخان ارکوازی. ادبیات تطبیقی، 12، 411-431.
یوسفی، هـ .، و حاتمی، ج. (1395). بررسی تطبیقی حبسیۀ خاقانی و غلام‌رضاخان ارکوازی. کنفرانس بین‌المللی شرق‌شناسی. تاریخ و ادبیات پارسی.