فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

تحلیل صرفی و نحوی نام‌ها، القاب و نشانگرهای خطاب در گونۀ جهرمی بر مبنای گویش شناسی نام‏ ها

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران.
2 استادیار گروه زبان‌ و ادبیات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران.
10.48311/cfl.2025.86471.0
چکیده
مطالعۀ نام‌ها و نشانگرهای خطاب در فرهنگ‌ها و زبان‌های مختلف می‌تواند ارزش‌های زبانی، فرهنگی و اجتماعی هر منطقه را بازتاب دهد و از این رو توجه زبان‌شناسان، مردم‌شناسان و جامعه‌شناسان را برمی‌انگیزد. مطالعات پیشین در زمینۀ نام‌ها و نشانگرهای خطاب بیشتر در زبان‌های رسمی صورت گرفته و مطالعۀ گویشی به جز نمونه‌های اندکی، مغفول مانده است. جهرم نام یکی از شهرهای کهن ایران در استان فارس و گونۀ زبانی آن متعلق به زبان‌های ایرانی جنوب غربی است. در این پژوهش به شیوه‌ای توصیفی ـ تحلیلی سعی شده است که نام‌ها و نشانگرهای خطاب مختلف در گونۀ جهرمی از بُعد گویش‌شناسی نام‏ها و خطاب، واکاوی شود. داده‌های واژگانی این پژوهش نیز به صورت اسنادی ـ میدانی از گویشوران این شهر جمع‌آوری، آوانگاری و سپس دسته‌بندی و تحلیل شده است. براساس نتایج این تحقیق، کوتاه‌سازی به شیوه‌های مختلف از فرایندهای پرتکرار در نام‌های جهرمی است، وندافزایی با کاربردهای مختلف در این گونه استفاده می‌شود و اسامی مختلف دربارۀ اشخاص با سن و منزلت اجتماعی متفاوت، وجود دارد. لقب «آ» کوتاه‌شدۀ صورت «آغا» و خطاب «جا/جو» کوتاه‌شده و ممال «جان» در خطاب‌های جهرمی پرتکرارند. عبارات خطاب خویشاوندی را در این گویش به چهار دستۀ همخونی، سببی، ساختگی و مرتبط با سن، می‌توان طبقه‌بندی کرد. در ساخت نحوی نیز نام‌های گروهی به صورت القاب مرتبط با حرفه به صورت ترکیب اضافی، ملکی و برای بیان انتساب به صورت بنوت (منسوب به مادر، پدر و جدّ) یا مرتبط با ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری و... به صورت ترکیب وصفی ساخته شده‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدخانی، م. (1393). بررسی جامعه‌شناختی عبارات خطاب در فارسی گفتاری محاوره‌ای. زبان شناخت، 5(1)، 1ـ18.  
بیتس، د.، و بالک، ف. (1375). انسا‏ن‌شناسی فرهنگی. ترجمۀ م. ثالثی. تهران: نشر علم.
بیرون‌راه، ب. (1392). تأثیر جنسیت بر کاربرد واژگان خطاب در گفتار زبان فارسی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
پورمظفری، د. (1400). تحلیل صرفی و نحوی نام‌های افراد در گویش لامردی. زبان‌شناسی گویش‌های ایرانی، 6 (1)، 291-324.
حقایق، ح. (1375). کتاب جهرم. قم: وحید.
دادمهر، س. (1392). تحلیل مقابله‌ای القاب خطاب در فارسی و انگلیسی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان‌شناسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان.
رازقی، ث. (1391). بررسی زبان‌شناختی گویش جهرمی: توصیف نظام واجی و برخی فرایندهای واجی. پازند، 8(31)، 5ـ 22.
زارع، آ.، و رنجبر، ع. (1387). فرایند همگونی در گویش جهرمی در چارچوب نظریۀ هندسۀ مشخصه‌ای کلمنتس. گویش‌شناسی، 7، 19-31.
زندی، ب.، و احمدی، ب. (1395). نام‏شناسی اجتماعی-شناختی؛ حوزۀ نوین مطالعات میان‏رشته‏ای. مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، 9(1)، 99ـ 127.
شکاری، ا. (1390). مطالعۀ زبان و قدرت در گفتمان محل کار فارسی‌زبانان با توجه به صورت‌های خطاب و استراتژی‌های ادب. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد آموزش زبان انگلیسی، دانشگاه تربیت مدرس
صفیعی، ن. (1390). صورت‌های خطاب در زبان هورامی: رویکردی اجتماعی- انتقادی. پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه رازی کرمانشاه.
ضابطی، ا. (1402). فرهنگ گویش جهرمی. تهران: قلم شاملو.
فرزین، ص. (1390). فرهنگ فارسی جهرمی. شیراز: دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز.
فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی (1390). راهنمای گردآوری گویش‌ها برای گنجینۀ گویش‌های ایرانی. تهران: فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی.
هیس، ه.ر. (1340). تاریخ مردم‌شناسی. ترجمۀ ا. طاهری. تهران: ابن سینا.