فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بررسی و تحلیل قصة عامیانة تیغ زنگ‌زده از منظر روان‌شناسی تحلیلی یونگ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بین‌‌‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.
10.48311/cfl.2026.115469.1000
چکیده
قصه‌های عامیانه همواره گنجینه‌ای ارزشمند برای شناخت میراث فرهنگی و اجتماعی ملت‌ها و آینه‌ای از جامعه و روزگار گذشته به شمار می‌روند. این قصه‌ها، افزون بر ارائۀ اطلاعات ارزشمند مردم‌شناختی، ظرفیت بالایی برای تحلیل و تفسیر براساس رویکردها و نظریه‌های نقد ادبی دارند. یکی از رویکردهای مناسب برای تحلیل قصه‌های عامیانه، نظریه‌های روان‌شناختی، به‌ویژه روان‌شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ است. در پژوهش حاضر، قصۀ عامیانۀ تیغ زنگ‌زده از مجموعه قصه‌های عامیانۀ آذربایجان، با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و با هدف شناسایی و تحلیل کهن‌الگوها و نمادهای موجود در آن انتخاب شده است. سپس این قصه با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایۀ مبانی نظری روان‌شناسی تحلیلی یونگ بررسی شد و عناصر نمادین و کهن‌الگوهای بازتاب‌یافته در آن شناسایی و تحلیل شدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قصه‌های عامیانۀ آذربایجان دربردارندۀ نمادها و الگوهای روانی همسو با کهن‌الگوهای یونگی هستند؛ کهن‌الگوهایی همچون قهرمان، پیر خردمند، مادر دهشتناک، سایه و آنیما در این قصه نمود یافته‌اند. همچنین، عناصری مانند قلعه، صندوق، تیغ زنگ‌زده، خنجر و عدد چهل، کارکردی نمادین دارند و هر یک مفاهیم عمیق روان‌شناختی را بازنمایی می‌کنند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که قصه‌های عامیانه، به‌ویژه قصه‌های آذربایجان، ظرفیت قابل‌توجهی برای تحلیل و نقد از منظر روان‌شناسی تحلیلی یونگ دارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اسنودن، ر. (۱۳۹۳). یونگ، مفاهیم کلیدی. ترجمۀ ا. شیخ‌الاسلام‌زاده. تهران: عطایی.
بهرنگی، ص. و دهقانی، ب. (۱۴۰۲). افسانه‌های آذربایجان. 2 ج. تهران: ارس.
بیلسکر، ر. (۱۳۹۷). اندیشة یونگ. ترجمة ح. پاینده. تهران: مروارید.
پالمر، م. (۱۳۸۵). فروید، یونگ و دین. ترجمة م. دهگان‌پور. تهران: رشد.
پاینده، ح. (۱۳۹۸). نظریه و نقد ادبی؛ درسنامه‌‌‌ای میان‌‌‌رشته‌‌‌ای. ج1. چاپ دوم. تهران: سمت.
پورافکاری، ن. (۱۳۷۳). فرهنگ جامع روان‌شناسی _ روان‌پزشکی (انگلیسی-فارسی). ج1. تهران: فرهنگ معاصر.
جانسون، ر. (۱۳۹۱). خواب و رؤیا. ترجمة ن. نواری. تهران: بنیاد فرهنگ زندگی.
ذوالفقاری، ح. (۱۳۹۶). زبان و ادبیات عامة ایران. چاپ دوم. تهران: سمت.
رابرتسون. ر. (۱۴۰۰). یونگ‌شناسی کاربردی. ترجمة س. سرگلزایی. چاپ نهم. تهران: بنیاد فرهنگ زندگی.
رستگار فسایی، م. (۱۴۰۰). پیکرگردانی در اساطیر. چاپ سوم. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سیداف، ن. (۱۳۸۸). افسانه‌های آذربایجان. ترجمة ا. دارابی. ویراستة ع. کاتبی. تهران: دنیای نو.
طالشی، ی.، و همکاران (۱۴۰۲). بررسی روان‌کاوانة داستان فرود سیاوش از دیدگاه نظریة یونگ. مطالعات زبان فارسی (شفای دل سابق)،  ۶ (۱۴)، 89ـ ۱۲۳.
گورین، و.، و همکاران (۱۳۷۳). راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمة ز. میهن‌خواه. تهران: اطلاعات.
منزوی، ح. (۱۳۸۸). تیغ‌زنگ‌زده (از افسانه‌های آذربایجان). ویراستة مهدی خطیبی. تهران: آفرینش.
میرصادقی، ج. (۱۳۷۶). ادبیات داستانی. تهران: سخن.
یونگ، ک. گ. (۱۴۰۰). ناخودآگاه جمعی و کهن‌الگو. ترجمة ف. گنجی و م.ب. اسمعیل‌پور. چاپ چهارم. تهران: جامی.
یونگ، ک. گ. (۱۴۰۱). انسان و سمبول‌هایش. ترجمة م. سلطانیه. چاپ چهاردهم. تهران: جامی.