فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

اسطوره‌کاوی تقابل خیر و شر (مطالعۀ موردی: افسانۀ بختیاری «ملک‌جمشید و قلعۀ دیو»)

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
10.48311/cfl.2025.86486.0
چکیده
اسطوره‌کاوی، امروزه از رویکردهای قابل توجه در حوزة اسطوره‌شناسی است که به کاوش روشمند حضور اسطوره‌ها در هر متن و به‌ویژه متون ادبی می‌پردازد و بر این پایه، امروزه به‌مثابة روشی در نقد اسطوره‌ای قابل کاربرد است. این روش با تحلیل مضمونی روایات‌ ‌اسطوره‌های حاضر در متون و بررسی دگردیسی احتمالی سازوکار آن‌ها، به مطالعة سویه‌های روان‌کاوانه و جامعه‌کاوانة این دگردیسی می‌پردازد و از این طریق، چند‌وچون بازتولید هویت فرهنگی را نشان می‌دهد. افسانه‌های عامیانه، به‌ویژه در میان قوم بختیاری، بخشی از میراث فرهنگی و بازتابی از هویت جمعی، ساختارهای روانی و باورهای اجتماعی‌اند که از طریق روایت‌های نمادین، امکان شناخت لایه‌های پنهان فرهنگ را فراهم می‌کنند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از رویکرد اسطوره‌کاوی، به بررسی افسانة عامیانة «ملک‌جمشید و قلعۀ دیو» می‌پردازد؛ روایتی برخاسته از سنت شفاهی بختیاری، به‌عنوان شاخه‌ای از یک قوم ایرانی، که در آن تقابل بنیادین خیر و شر، عناصر جادویی، سفر قهرمان و کارکرد نمادین شخصیت‌ها درهم تنیده شده است. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی با بهره‌گیری از منابع مکتوب و شفاهی بومی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این افسانه، نه‌تنها بازنمای یک تقابل اخلاقی میان خیر و شر، بلکه بازتاب‌‏ ساختارهای روانی و اجتماعی قوم بختیاری در مواجهه با مفاهیم بنیادینی چون نجات، فریب، رستگاری و بازسازی نظم اخلاقی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آیدنلو، س. (1396). سگ کیخسرو (نکته ‏ای اساطیری در یکی از گزارش ‏های شفاهی ـ مردمی داستان غیبت کیخسرو). فرهنگ و ادبیات عامه، 15، 137ـ 153.
ابراهیمی، م.، گلی ­زاده، پ.، و حاذق نژاد، آ. (1398). بررسی و تحلیل اسطوره‏ شناختی متلی از گویش لری بختیاری به نام (سر اره پا تیشه ‏ای). فرهنگ و ادبیات عامه، 27، 53 -70.
اصغری، ز.، و ستاری، ر. (1401). نقد اسطوره‏ای سفر قهرمان در منظومۀ سام ‏نامه براساس الگوی کمپبل. متن‏پژوهی ادبی، 94، 65-90.
بهار، م. (1391). پژوهشی در اساطیر ایران. چاپ نهم. تهران: آگه.
تسلیمی، ا فولادی، ع.، و راستگو، م. (1404)، اسطوره‌کاوی عشق عرفانی در متون اسرارالتوحید، تذکره‌الاولیا، تمهیدات، مرصادالعباد و عوارف‏ المعارف. پژوهشنامۀ ادب غنایی، 44، 51-68.
تسلیمی، ع. (1390). نقد ادبی؛ نظری ‏های ادبی و کاربرد آن ‏ها در ادبیات فارسی. چاپ دوم. تهران: کتاب آمه.
تقی‏زاده ثمرین، س.، رادفر، ا.، شعبانلو، ع.، و جهانگرد، ف. (1402). مطالعۀ تطبیقی آزمون‏ های قهرمانان اساطیری در حماسه ‏های ملل مختلف (مطالعۀ موردی: اساطیر ایرانی، یونانی و هندی). تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی، 58، 27-53.  
تهماسبی‏کهیانی، ج. (1391). اوسانه‏ های لردگان. شهرکرد: نیوشه.
چالاک، س. (1400). مکان‏ های اسطوره‏ای در قصه‏ های عامیانه ایرانی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 60، 23-45.
حسینی، م.، و شکیبی‏ ممتاز، ن. (1394). روان‏شناسی اسطوره و داستان؛ رویکردی نوین در نقد ادبی. متن‏ پژوهی ادبی، 64، 7-29.
دلاشو، م. (1364). زبان رمزی افسانه ها. ترجمۀ ج. ستاری. تهران: توس.
رستگارفسایی، م. (1388). پیکرگردانی در اساطیر. چاپ دوم. تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی.
رسمی، ع. (1401). نمودهای تولد دوبارۀ قهرمان در داستان «طاهره و زهره» بر مبنای روایت‏های ایران، قبرس و کوموک. پژوهش‏های ادبیات تطبیقی، 3، 56-80.
رضایی، ح.، و ظاهری­ عبدوند، ا. (1392). تصویر زن در قصه‏ های عامیانۀ فرهنگ بختیاری، زن در فرهنگ و هنر، 2، 239-260.
رنجبر، م.، ستوده، ه. (1386). مردم‏ شناسی با تکیه بر فرهنگ مردم ایران. چاپ چهارم. تهران: ندای آریانا.
روستا، ف.، معصومی، م.، و نظری، ج. (1400). بن‏مایه ‏های اساطیری در منتخبی از قصه‌های بختیاری و کهگیلویه ‏و بویراحمد. ادبیات و زبان ‏های محلی ایران زمین، 2، 85-108.
رئیس‏نیا، ر. (1368). کوراوغلو در افسانه و تاریخ. چاپ دوم. تبریز: نیما.
ستاری، ج. (1380). اسطوره و حماسه در اندیشۀ ژرژ دومزیل. تهران: مرکز.
عوض‏ پور، ب.، محمدی­ خبازان، س. (1398). روان ‏اسطوره‏ شناسی های هنری. تهران: سخن.
قنبری ‏عُدیوی، ع. (1391). فولکلور مردم بختیاری. شهرکرد: نیوشه.
کاسیرر، ا. (1360). فلسفه و فرهنگ. ترجمۀ ب. نادرزاده. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کمبل، ج. (1384). قدرت اسطوره. ترجمۀ ع. مخبر. چاپ سوم. تهران: مرکز.
کیوانی، م. (1393). ماه‏ پیشونی (متل ‏های فولکلوریک چهارمحال ‏و بختیاری). تهران: سامان دانش.
ل. پ، الول‏ساتن. (1374). قصه‏ های مشدی گیلین خانم، ویراستار اُ. مارزلف، ترجمۀ آ. امیرحسینی و ا.وکیلیان. چاپ هفتم. تهران: مرکز.
مارزُلف، ا. (1371). طبقه ‏بندی قصه ‏های ایرانی. ترجمۀ ک. جهانداری. تهران: سروش.
محجوب، م. (1387). ادبیات عامیانۀ ایران (مجموعه مقالات دربارۀ افسانه‏ ها و آداب و رسوم مردم ایران). به کوشش ح. ذوالفقاری. چاپ چهارم. تهران: نشر چشمه.
محلوجی‏ زاده، م.، شایگان فر، ح.، و اوحدی، م. (1401). مضامین اسطوره‏ای گیاهان و حیوانات در اوستا و بندهش. جستارهای ادبی، 52، 197-218.
محمودی‏کوهی، م.، و حاتم‏پور، ش. (1396). ریخت‏شناسی قصّه ‏های عامیانه بختیاری براساس الگوی ولادیمیر پراپ. مطالعات ایلات و عشایر، 2، 111-132.
نامورمطلق، ب. (1392). درآمدی بر اسطوره‏شناسی؛ نظریه ها و کاربردها. تهران: سخن.
نامورمطلق، ب. (1397). اسطوره‏ کاوی عشق در فرهنگ ایرانی. تهران: سخن.
نامورمطلق، ب.، و مهدی ‏پورمقدم، ز. (1400). تحلیل اسطورهکاوی عشق در فرهنگ گیلان: مطالعۀ موردی روایت رعنا. ادبیات عرفانی و اسطوره ‏شناختی، 63، 277-303.
نمیرانیان، ک.، و وطن‏ پور، آ. (1391). ریخت‌شناسی و تحلیل اسطوره‌ای قصّۀ عامیانۀ دختر و درخت کنار. پژوهش ‏های انسان‏شناسی ایران، 1، 167-187.
ووگلر، ک. (1387). سفر نویسنده؛ ساختار اسطوره‏ای در خدمت نویسندگان. ترجمۀ م. گذرآبادی. تهران: مینوی خرد.
همیلتون، ا. (1387). سیری در اساطیر یونان و روم. ترجمۀ ع. شریفیان. تهران: اساطیر.
هینلز، ج. (1391). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژ. آموزگار و ا. تفضلی. چاپ شانزدهم. تهران: چشمه.
یونگ، ک. (1392). انسان و سمبول‏ هایش. ترجمۀ م. سلطانیه. چاپ نهم. تهران: جامی.
یونگ، ک. (1403). ناخودآگاه جمعی و کهن‏ الگو. ترجمۀ ف. گنجی و م. اسماعیل ‏پور. چاپ نهم. تهران: جامی.