فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

چشمه‌ها و آب‌های مقدس در فرهنگ عامۀ چهارمحال‌و‌بختیاری

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.48311/cfl.2026.86481.0
چکیده
آب در بین بیشتر ملت‌ها و فرهنگ‌ها عنصری ارزشمند به‌شمار آمده و آلوده کردن آن‌ گناه دانسته شده‌ است. در ایران آناهیتا الهۀ آب بوده ‌است. این ایزدبانو نگهبان تمام آب‌هاست که مردم آن را می‌ستودند و برای آن قربانی می‌کردند. پژوهش حاضر به بررسی چشمه‌ها و آب‌های‌ مقدس در مناطق مختلف استان چهارمحال‌وبختیاری با روش توصیفی ـ تحلیلی و مصاحبۀ میدانی با راویان کهن‌سال استان و مطلعان محلی پرداخته ‌است و کوشش شده تا باورها و اعتقادات نسبت به این آب‌ها و چشمه‌های مقدس بیان شود. نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد که از هزاران چشمۀ فصلی و دائمی جاری در این استان تعدادی نزد مردم جایگاه ویژه‌ای دارند و مردم با دید تقدس‌گونه به آن‌ها نگاه می‌کنند و نسبت به آن‌ها باورهای خاصی دارند که از جملۀ آن‌ها می‌توان: چشمۀ آب‌مراد چلیچه، چشمۀ آقاسید خویه، چشمۀ خضر (حاج‌خدر سرآقاسید)، چشمۀ حاجت ‌سرپیر، چشمۀ اوغار امامزاده‌ حمزه‌علی، چشمۀ مولا آلیکوه و چشمۀ پیرغارده‌ چشمه را نام برد. همچنین باور به شفابخشی آب‌های مقدس، درمان بیماری‌ها، قسم خوردن به آب ‌روان و حاجت خواستن از آن، گرفتن مراد با پخت آش و کاچی کنار چشمه و پخش آن در بین مردم، پخت آش ‌رشته در چهارشنبه‌سوری و ریختن تمام آن آش درون چشمه، قربانی‌ کردن گوسفند و خروس در کنار چشمه‌، مشخص کردن جنسیت فرزند برای زن باردار، خوردن آب، تن‌شویی و ریختن آب‌ چشمه روی سر زن ‌نازا برای فرزنددار شدن، روشن کردن شمع و قرار دادن سبزه برای تبرک در کنار چشمه‌ها از جملۀ این باورها هستند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 قرآن
 آموزگار، ژ. (۱۳۷۴). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
اکبری، پ. (1393). آب در هنر دنیای باستان. تهران: تیسا.
الیاده، م. (1376). رساله در تاریخ ادیان. ترجمۀ ج. ستاری. تهران: سروش.
ایل‌بیگی‌پور، ش.، ابراهیمی، ط.، معین فارسانی، ح.، و هادی‌پور، م. (۱۳۹۴). سرزمین آب و آفتاب. شهرکرد: نگارش.
بلوکباشی، ع. (۱۳۹۸). چشمه‌های مقدس. دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
بهار، م. (1388). نگاهی به تاریخ اساطیر باستان (تقریرات مهرداد بهار، تحریر سیروس شمیسا). تهران: علم.
بهرامی، ع.، و شمسایی، م. (1400).  آب. دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
پاینده، م. (1400). آئین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم. رشت: فرهنگ ایلیا.
تذکره‌نامۀ امام‌‍زاده آقاسید سرآقاسید، مراد، دست‌نویس.
تذکره‌نامۀ امام‌زاده سید سعید چلیچه، آب‌مراد، دست‌نویس.
چشمۀ پیربناب، 3/2/1404             https://fa.wikipedia.org
خلعتبری لیماکی، م. (1387). آب، آیین‌ها و باورهای مربوط به آن در فرهنگ عامه. تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
ذوالفقاری، ح.، و شیری، ع. (1401). باورهای عامیانۀ مردم ایران. چاپ هشتم. تهران: دالاهو.
رئیسی، د. (1372). آوای ایل. اصفهان: ناظر.
رضائی، ح. (1389). دیرینه رسم قنات سامان. بخارا، 57، 153-154.
رئیسی جعفرآبادی، ل. (1398). جایگاه آب در آیین‌ها و باورهای ایل بختیاری. فرهنگ مردم ایران، 59، 83-107.
شاهرخی، ح. (1386). آب گوهر آفرینش. تهران: هنر پارینه.
 صداقت‌کیش، ج. (1385). آب‌های مقدس ایران. شیراز: شرکت آب و فاضلاب.
عسگری سوادجانی، ب.، صادقی، ح.، ایل بیگی‌پور، ش.، معین فارسانی، ح.، هادی‌پور، م.، رئیسی؛ م.، و ابراهیمی، ط. (1394). سیمای فرهنگ و طبیعت استان چهارمحال‌وبختیاری. تهران: کریمخان زند.
 فرنبغ دادگی (1378). بندهش. گردآورنده م. بهار.‌ تهران: توس.
قنبری عدیوی، ع. (1398). چشمه مولا. دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
  قنبری عدیوی، ع. (1398). پیرغار. دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران. تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
 قنبری عدیوی، ع. (1393). ز شیر بنگشت تا جون آدمیزاد. شهرکرد: نیوشه.
گروسین، ه. (۱۳۷۷). آبنامه یا فرهنگ آب. همدان: انتشارات دانشجو همدان.
ماسه، ه. (1387). معتقدات و آداب ایرانی (از عصر صفویه تا دورۀ پهلوی). ترجمۀ م. روشن‌ضمیر. تهران: شفیعی.
منصوری، م. (1387). تحلیل مردم‌شناختی آب در باورها و مثل‌های عامیانه. فرهنگ مردم ایران، ۱۴، ۶۵ـ۷۵.
 موری احمدی، آ. (1403). باورهای مردم بختیاری به آب. https://tishineh.com
مروجی، س. (۱۳۹۴). آب در قرآن و روایات. تهران: سید سبحان مروجی.
هیلنز، ج. (1368). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژ. آموزگار و ا. تفضلی. تهران: چشمه.
یاحقی، م. (۱۳۸۶). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
مصاحبه‌شوندگان
امیریان، ب. متولد 1351. ساکن فارسان. کارشناسی. دبیر آموزش و پرورش.
بزرگ‌نیا، ش. متولد 1335. ساکن ده‌چشمه. بی‌سواد. خانه‌دار.
بختیاری‌زاده، ک. متولد 1332. ساکن ‌ده‌چشمه. بی‌سواد. خانه‌دار.
بخشی‌پور، ف. متولد 1351. ساکن گوجان. کارشناسی. دبیر آموزش و پرورش
جباری تنها، ا. متولد 1369. ساکن شهریار. دانشجوی کارشناسی‌ارشد. دبیر آموزش و پرورش.
حسن‌پور، س. متولد 1353. ساکن فارسان. کارشناسی. بازنشستۀ آموزش و پرورش
حسینی، ا. متولد 1330. ساکن دزک. بی‌سواد. خانه‌دار.
رضائی، ط. متولد 1325. ساکن دزک. بی‌سواد. خانه‌دار.
رضوی، ا. متولد 1370. ساکن باباحیدر. دانشجوی کارشناسی ارشد. دبیر آموزش و پرورش.
ریاحی، م. متولد 1317. ساکن چلیچه. بی‌سواد. خانه‌دار.
شاهرخ، ا. متولد 1345. ساکن فرخشهر. کارشناسی ارشد. کارمند دانشگاه پیام‌نور.
شاهرخ، س. متولد 1314. ساکن فرخشهر. پنجم دبستان. بازنشسته.
صابری، م. متولد 1362. ساکن سورک. کارشناسی. شغل آزاد.
صالحی، م. متولد 1327. ساکن چلیچه، پنجم ابتدایی، متولی سابق امام‌زاده.
صالحی، ط. متولد 1335، ساکن چلیچه، بی‌سواد، خانه‌دار.
غیاثی، م. متولد 1360، ساکن گندمان. کارشناسی ارشد. کارمند دانشگاه پیام‌نور.
فتحی، ر. متولد 1345. ساکن هفشجان.  کاردانی. دبیر بازنشستۀ آموزش و پرورش.
کاظمی، ح. متولد 1332. ساکن شیخ شبان. سیکل. بازنشسته.
کاظمی، ر. متولد 1363. ساکن شیخ شبان. کارشناسی. پاسدار.
لله‌گانی، ش. متولد 1316. ساکن دزک. بی‌سواد. خانه‌دار.
میراحمدی، ن. متولد 1315. ساکن شلمزار. پنجم دبستان. آزاد.
مختاری، س. متولد 1327. ساکن چلیچه. بی‌سواد. کشاورز.
محمودی، خ. متولد 1312. ساکن چلیچه. بی‌سواد. کشاورز.
محمودی، م. متولد 1332. ساکن ده‌چشمه. سوم ابتدایی. راننده.
محمودی، م. متولد 1330. ساکن ده‌چشمه. بی‌سواد. کشاورز.
نجفی سرپیری، آ. متولد 1358. ساکن شهرکرد. کارشناسی. کارمند آموزش و پرورش.
نفر، ج. متولد 1330. ساکن شلمزار. دیپلم. بازنشسته.
نوروزی، م. متولد 1304. ساکن چلیچه. بی‌سواد. کشاورز.
یگانه، ح. متولد 1355. ساکن شلمزار. کارشناسی ارشد. کارمند میراث فرهنگی.