فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

تحلیل تقدس آتش در فرهنگ عامیانۀ مردم کهگیلویه و بویراحمد با تکیه ‌بر سروده‌های محلی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.
10.48311/cfl.2025.86475.0
چکیده
پیوند آتش، عنصر مقدس و آسمانی با بن‌مایه‌های زیستی عشایری قوم لر، نشانۀ قداست و اهمیت اسطوره‌ای آن بوده و از دیرباز تا به امروز در ادبیات محلی و فرهنگ عامیانۀ مردم، همیشه موردتوجه ویژه بوده ‌است. روشن بودن همیشگی آتش و خاموش نبودن و همچنین ویژگی‌های زایایی و درمانی آن در فرهنگ عامیانۀ مردمان این دیار و مضامین پرکاربردی، همچون، تَش (tash)، تُنگ (tong)، چاله  (chaleh)، هیمَه (himah)، بُلازه (bolazeh)، چِرنگ (chereng) و اَنگِشت (angesht) در سروده‌های محلی شاعران و نام‌گذاری محافل ادبی و عنوان کتاب‌های محلی، نمود آشکار تقدس و اهمیت آتش در فرهنگ مردم استان کهگیلویه و بویراحمد است. نگارندگان با واکاوی قداست آتش در باور گذشتگان و پیوند آن با باورهای عامیانه نزد قوم لر بر این باورند که قداست آتش و ملازمات آن در زیست‌بوم محلی قوم لر به‌عنوان یک باور دیرین، همچنان تداوم دارد و آتش فراتر از یک ابزار، نمادی از زندگی، وحدت، همدلی، صفا و صمیمیت است. پژوهش حاضر بر پایۀ مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای به روش تحلیل محتوا انجام گرفته ‌است. البته ذکر این نکته ضرورت دارد که در بخش‌هایی از متن، منبعی برای محتوای ارائه‌شده، بیان نشده ‌است، زیرا برخی از مطالب مقاله، حاصل پژوهش‌های میدانی و سروده‌های محلی شاعران است که در جستار حاضر به کار گرفته شده‌ و به‌ صورت کتبی مدون نشده‌اند، اما در فرهنگ گفتاری روزمره، ادبیات شفاهی و موسیقی شنیداری قوم لر کاربرد زیادی دارند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آقاخانی بیژنی، م.، خواجه‌گیر، ع.، گنجی، م.، ذوالفقاری، ح. (1398). پژوهشی دربارۀ آیین سوگند خوردن (وَر). فرهنگ و ادبیات عامه، 30، 151-173.
آموزگار، ژ. (1374). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
اسدی طوسی، ع. (1389). گرشاسپ‌نامه. به اهتمام حبیب یغمایی. تهران: دنیای کتاب.
احمدی، ن. (1361). مرفولوژی کرانۀ گمنام. تهران: چاپخانۀ ندا.
افرازی‌زاده، ف. (1391). ترانه رنگ نگاهی به باورها در استان کهگیلویه و بویراحمد. تهران: بهتا پژوهش.
امرایی، آ. (1399). نقدی بر فرهنگ کنایات.پژوهش‌نامۀ انتقادی متون و برنامه‌ریزی علوم انسانی، 4، 25-46.
انجوی شیرازی، ا. (1379). جشن‌ها، آداب و معتقدات زمستان. تهران: امیرکبیر.
بهار، م. (۱۳۸۵). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: توس.
بهار، م. (1386). از اسطوره تا تاریخ. گردآورنده ا. اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.
پورداوود، ا. ( ۱۳۵۶).  یسنا ترجمه و تفسیر. تهران: دانشگاه تهران.
پیر بایار، ژ. (1986). رمزپردازی آتش. ترجمۀ ج. ستاری. تهران: نشر مرکز.
ترکی، م. (1387). پرسه در عرصۀ کلمات: پنجاه‌وپنج مقاله و یادداشت. تهران: سخن.
دوستخواه، ج. (۱۳۷۷). اوستا. تهران: مروارید.
رضی، ه. (1384). جشن‌های آتش. تهران: گلشن.
روزبه، م.، و یکدلی کرمانشاهی، م. (1395). آتش در اساطیر ایران، یونان و روم. گردهمایی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، دورۀ 11، 1810-1830.
زمانی، ک. (1398). شرح جامع مثنوی معنوی. تهران: اطلاعات.
سیاهپور، ک. (۱۳۹۵). آتش و فرهنگ عشایر و اقوام جنوب ایران. پژوهش‌های ایران‌شناسی، 2، 61-75.
سیمین، ط. (۱۳۸۵). کتاب فرهنگ عامیانۀ مردم منطقۀ کهگیلویه و بویراحمد. ساورز.
شریعتی راد، م.، شریفی ولدانی، غ.، و طغیانی، ا. (1398). تحلیل بن‌مایه‌های اساطیری گیاه و درخت در فرهنگ مردمان کهگیلویه و بویر احمد. فرهنگ و ادبیات عامه، 28، 171-191.
شمیسا، س. (1373). معانی و بیان. تهران: دانشگاه پیام نور.
شوالیه، ژ.، و گربران، آ. (1384). فرهنگ نمادها (اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایماواشاره، اشکال و قوالب). ترجمۀ س. فضائلی. تهران: جیحون.
عفیفی، ر. (1374). اساطیر و فرهنگ ایرانی در نوشته‌های پهلوی. تهران: توس.
فتوحی، م. (1385). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
فردوسی، ا. (1394). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی مطلق. ج 1. تهران: سخن.
قنبری عدیوی، ع. (1391). فولکلور مردم بختیاری. شهرکرد: نیوشه.
کزازی، م. (۱۳۷۹). گزارش دشواری‌های خاقانی. تهران: سمت.
کلیات سعدی (1379). مقدمه و شرح جلال‌الدین همایی. نسخۀ محمدعلی فروغی. تهران: جاویدان.
لمعه، م. (1353). فرهنگ عامیانۀ عشایر کهگیلویه و بویر احمد. ناشر: اشرافی.
مکنزی. د.ن. (1373). فرهنگ کوچک پهلوی. ترجمۀ م. میرفخرایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
مهر، ف. (1374). دیدی نو از دین کهن (فلسفۀ زردشت). تهران: جامی.
میرفخرایی، م. (1367). روایات پهلوی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
هینلز، ج. (1975). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژ. آموزگار و ا. تفضلی. تهران: چشمه.
 
 منابع میدانی (مصاحبه‌شوندگان)
امینی، ح. 77 ساله. کهگیلویه و بویراحمد. شهرستان دنا. روستای کوخدان. کد 4.
خادمی، ن. 79  ساله. کهگیلویه و بویراحمد. شهرستان کهگیلویه. روستای رودخانه. کد 3.
خوب، ح. 68 ساله. کهگیلویه و بویراحمد. شهرستان بهمئی. روستای کت. کد 2.
دانشی، ح. 77 ساله. کهگیلویه و بویراحمد. شهرستان چرام. روستای دره آخوند. کد 5.
شوقی، ع. 78 ساله. کهگیلویه و بویراحمد. شهرستان باشت. روستای پشت کوه. کد 7.
فقهی، م. 82 ساله. کهگیلویه و بویراحمد. شهرستان چرام. روستای سادات. کد 6.
کشاورز، ه. 79 ساله. کهگیلویه و بویراحمد. شهرستان گچساران. روستای نازمکان. کد 8.
محمدی، ق. 73 ساله. کهگیلویه و بویراحمد. یاسوج. روستای قلات. کد 1.