گاهشماری زمستان در فرهنگ عامۀ قوم ترک بجنورد (مطالعۀ اسنادی بیست روستای ترکنشین)
نوع مقاله : پژوهشی اصیل
نویسندگان
1
دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران
2
دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران
10.48311/cfl.2025.86404.0
چکیده
یکی از حوزههای مطالعه در فرهنگ و ادبیات عامه بررسی چگونگی گاهشماری در میان اقوام مختلف است، زیرا گاهشماری یکی از زیرشاخههای فرهنگ عامه محسوب میشود و از گذشتههای بسیار دور در فرهنگ اندیشگانی ایرانیان باستان، «زمان» از جایگاه ویژهای برخوردار بوده تا حدی که برای «زمان» آیین شناختهشدهای به نام «زروانیت» در نظر داشتهاند. ایرانیان در دورههای گوناگون سال را به شیوههای مختلفی تقسیم میکردند. یکی از این شیوههای تقسیمبندی توسط عامه مردم انجام میشد و با گاهشماری رسمی متفاوت بود. گاهشماری عامه بیشتر بر مبنای طبیعت استوار بوده است. در این گاهشماری، سال به دو فصل تابستان و زمستان تقسیم میشد و هر فصل بر مدار دو چله استوار بود؛ پس از آن، ماههای باقیمانده را به روزهای کوچکتر تقسیم میکردند. از آنجایی که گاهشماری، بخشی از فرهنگ و دانش ملتهاست که در گذر زمان با آداب و اعتقادات عامه تلفیق شده و این آداب و اعتقادات در میان اقوام هر ملت متفاوت است؛ بنابراین، در این پژوهش با روش مطالعۀ کتابخانهای و مصاحبۀ میدانی با 28 گویشور ترک که از سن بالای شصت سال برخوردارند و همچنین در روستاهای مورد پژوهش ساکن هستند و آشنایی و درک کاملتری نسبت به این شیوه از زمانسنجی (گاهشماری عامه) دارند، بخشبندی فصل زمستان را میان قوم ترک شهرستان بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی، بررسی میکنیم تا ضمن آشنایی با گاهشماری عامیانۀ معمول در میان این قوم، جلوههایی از فرهنگ و ادبیات عامۀ مربوط به گاهشماری زمستان در بین قوم مذکور نیز به نمایش گذاشته شود. حاصل این پژوهش نشان میدهد مناطق ترکنشین بجنورد (بیست روستای مورد پژوهش که عبارتاند از چنارانشهر، اسفیدان، پیغو، صندلآباد، بازخانه، پاقلعه، اسدلی، درتوم، اماموردی، قاپاق، علیگل، گریوان، رختیان، نیستانه، حصار، تاتار، شیختیمور، عرب، گلی و قرهنوده) در تقسیمبندی فصل زمستان، دی و بهمن را به «چلۀ بزرگ» چهل روزه و «چلۀ کوچک» بیست روزه بخش میکردند و ماه اسفند را به شش بخش پنج روزه، سه قسمت ده روزه، چهار قسمت پنج روزه و یک بخش ده روزه یا دو قسمت پنج روزه و دو قسمت ده روزه تقسیم میکردند. مهمترین بازههای این فصل با آیینهای ویژهای همچون شب چله، آتشافروزی و کوزهشکنی همراه بود. همچنین ضربالمثل، اشعار و روایاتی درمورد این تقسیمبندی شکل گرفته که در حوزۀ ادبیات عامۀ قوم ترک بجنوردی حائز اهمیت است. هر چند که گاهشماری زمستان و آیینهای مربوط به آن در بین اغلب اقوام ایرانی وجود داشته و در بیشتر موارد دارای اشتراکاتی است، اما اجرای آن در میان هر قوم متفاوت بوده که درواقع از سبک زندگی و فرهنگ آن قوم ناشی میشود.
کلیدواژهها
موضوعات
انجوی شیرازی، ا. (۱۳۷۹). جشنها و آداب و معتقدات زمستان. تهران: امیرکبیر.
انجوی شیرازی، ا.، و ظریفیان، م. (1371). گذری و نظری در فرهنگ مردم. تهران: اسپرک.
ایزدخواه، ا. (1397). سیری در تاریخ ایلات کرمانج شمال خراسان. بجنورد: دیروک.
بیتس، د.، و پلاگ، ف. (1944). انسانشناسی فرهنگی. ترجمۀ م. ثلاثی. (۱۳۷۵). تهران: علمی.
بیرشک، ا. (1380). گاهشماری ایرانی. تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
بیرونی، ا. (1386). آثار الباقیه. ترجمۀ ا. داناسرشت. تهران: امیرکبیر.
بیهقی، ح. (۱۳۶۵). پژوهش و بررسی فرهنگ عامۀ ایران. مشهد: آستان قدس رضوی.
تهران: توس. تقیزاده، ح. (۱۳۱۶). گاهشماری در ایران قدیم.
خواندمیر، غ. (1353). حبیبالسیر. تهران: خیام.
دشتی، ر. (۱۳۸۶). جشنهای ملی ایرانیان. تهران: پازینه.
ذوالفقاری، ح. (1396). زبان و ادبیات عامۀ ایران. تهران: سمت.
رضائی، م.، دارادوست، ا.، و مؤمنی، ا. (۱۳۹۶). بازتاب عناصر فرهنگ و ادبیات عامه در گاهشماری سنگسری. فرهنگ و ادبیات عامه، ۱۶، 2-17.
رضی، ه. (۱۳۸۰). گاهشماری و جشنهای ایران باستان. تهران: بهجت.
سعدی، م. (1389). گلستان. چاپ نهم. تهران: خوارزمی.
شجاع رضوی، س. (1377). زبانشناسی و سبکشناسی در ادبیات و ادبیات عامه. مشهد: اردشیر.
صفا، ذ. (۱۳۶۶). گاهشماری و جشنهای ایران. تهران: اوستا فراهانی.
عزیزی، ف.، و رستمی، خ. (1394). فرهنگ لغت ترکی بجنوردی: ترکی به فارسی، فارسی به ترکی. بجنورد: درج سخن.
کراسنوولسکا، آ. (۱۳۸۲). چند چهرۀ کلیدی در اساطیر گاهشماری ایرانی. تهران: ورجاوند.
متولی حقیقی، ی. (1387). تاریخ تحولات سیاسی شهرهای خراسان از آغاز تا انقلاب اسلامی. مشهد: آهنگ قلم.
مروزی، ا. (۱۳۷۹). گیهان شناخت. قم: مرعشی نجفی(ره).
مقیمی، م. (1370). جغرافیای سیاسی شیروان. مشهد: آستان قدس.
میرنیا، ع. (1396). فرهنگ مردم (فولکلور ایران). تهران: پارسا.
هدایت، ص. (۱۳۷۸). فرهنگ عامیانۀ مردم ایران. تهران: چشمه.
مصاحبهشوندگان
ابراهیمی، ا. متولد ۱۳۳۷. ساکن شیختیمور. بیسواد. بیکار.
احمدیمنش، ا. متولد ۱۳۳۳. ساکن گریوان. لیسانس. فرهنگی بازنشسته.
بشاش، ب. متولد ۱۳۳۰. ساکن شیختیمور. بیسواد. کشاورز.
ترکانلو، م. متولد 1332. ساکن بجنورد. دیپلم.
تاتاری، ب. متولد ۱۳۳۳. ساکن تاتار. بیسواد. کشاورز.
جهانی، خ. متولد ۱۳۲۸. ساکن چهارخروار. بیسواد. خانهدار.
جهانی، ف. متولد ۱۳۳۸. ساکن بجنورد. بیسواد. خانهدار.
حسینی متین، ن. متولد ۱۳۲۵. ساکن درتوم. بیسواد. بیکار.
حسینی متین، م. متولد ۱۳۵۲. ساکن درتوم. چهارم ابتدایی. خانهدار.
حسینی، ف. متولد ۱۳۳۳. ساکن پاقلعه. بیسواد. خانهدار.
خرمی، ع. متولد ۱۳۳۳. ساکن گلی. بیسواد. بیکار.
درتومی، ع. متولد ۱۳۴۵. ساکن درتوم. سیکل. کشاورز.
درتومی، م. متولد ۱۳۳۰. ساکن درتوم. بیسواد. بیکار.
ساجدی، غ. متولد ۱۳۱۱. ساکن بازخانه. بیسواد. بیکار.
سلیمی، ن. متولد ۱۳۱۳. ساکن چنارانشهر. بیسواد. خانهدار.
گریوانیفرد، ح. متولد ۱۳۵۱. ساکن گریوان. سیکل. بیکار.
گریوانی، ا. متولد ۱۳۲۰. ساکن گریوان. بیسواد. بیکار.
گریوانی، ب. متولد 1336. ساکن بجنورد. بیسواد. خانهدار.
گریوانی، د. متولد ۱۳۲۹. ساکن گریوان. مکتبخانه. بیکار.
گریوانی، س. متولد ۱۳۴۷. ساکن بجنورد. بیسواد. خانهدار.
گریوانی، ز. متولد ۱۳۳۳. ساکن قاپاق. بیسواد. خانهدار.
قلوبی، ح. متولد ۱۳۳۳. ساکن عرب. بیسواد. بیکار.
محزون، ع. متولد ۱۳۱۳. ساکن تاتار. بیسواد. بیکار.
منتظری، س. متولد ۱۳۱۱. ساکن چنارانشهر. بیسواد. خانهدار.
منفرد، ش. متولد ۱۳۲۳. ساکن قرهنوده. بیسواد. خانهدار.
مهرنیا، ق. متولّد 1324. ساکن بجنورد. دیپلم. پژوهشگر حوزۀ فرهنگ و ادبیات عامّه
نودهی، ا. متولد ۱۳۴۳. ساکن قرهنوده. بیسواد. خانهدار.
نیستانی، م. متولد ۱۳۱۸. ساکن کلاتهنقی. بیسواد. بیکار.
