تحلیل «باغ فردوس» الهامی کرمانشاهی براساس نظریۀ روایتشناسی بلاغی جیمز فیلان
نوع مقاله : پژوهشی اصیل
نویسندگان
1
پژوهشگر پسادکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
2
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی کرمانشاه
10.48311/cfl.2025.86431.0
چکیده
مثنوی «باغ فردوس» اثر الهامی کرمانشاهی، از مقاتل ادبی ـ تاریخی دورۀ ناصری است که با رویکردی هنری به واقعة عاشورا میپردازد. این پژوهش با هدف تحلیل بلاغی ـ روایی این اثر براساس نظریۀ روایتشناسی بلاغی جیمز فیلان انجام شدهاست. فیلان در این نظریه، بر تعامل سه گانۀ «مؤلف، متن و مخاطب» و شیوه های تأثیرگذاری متن از طریق ابزارهای بلاغی تأکید دارد. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است و داده ها با مطالعۀ کتابخانه ای گردآوری شدهاند. یافته ها نشان می دهد راوی با به کارگیری هوشمندانۀ تقابل های دوگانه (حق/باطل، شهادت/ستم)، تغییر زاویۀ دید (گذار از روایت سومشخص به گفتوگوهای نمایشی)، و استدلال های اقناعی در سخنان امام حسین (ع) و یارانش، مخاطب را به همدلی با شخصیت ها و پذیرش گفتمان حق مدارانه سوق میدهد؛ همچنین، نمادپردازی ها (مانند «باغ فردوس» بهمثابۀ نماد پیروزی نهایی حق) و ایجاد نوسان روایی بین فشاره (صحنه های نبرد) و گستره (لحظات عاطفی)، به جذابیت و تأثیرگذاری روایت افزوده است. این شگردها نه تنها در انتقال پیام عاشورا مؤثرند، بلکه با تحریک عواطف و تفکر مخاطب، زمینۀ رشد روحی ـ اجتماعی او را فراهم می کنند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که «باغ فردوس» با تلفیق عناصر بلاغی و روایی، از گزارشی تاریخی فراتر رفته و به متنی تأثیرگذار در حوزۀ ادبیات آیینی تبدیل شده است. این مطالعه همچنین کارآمدی نظریۀ فیلان را در تحلیل متون مذهبی ـ تاریخی، با تکیه بر نقش فعال مخاطب، تأیید میکند.
کلیدواژهها
موضوعات
الهامى کرمانشاهی، م.ا. (1327). چهار خیابان باغ فردوس. کرمانشاه. چاپخانة کاوه.
الهامی کرمانشاهی، م.ا. (1379). دیوان الهامی کرمانشاهی (شرح منظوم حماسۀ کربلا به سبک شاهنامه). مقدمه، تصحیح و تحقیق: ا. اسلامپناه. تهران: میراث مکتوب.
الهامی کرمانشاهی، م.ا. (1394). شاهدنامه (چهار خیابان باغ فردوس). به کوشش علی انسانی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی. شرکت چاپ و نشر بینالملل.
حرانی، ح. (1404). تحف العقول.تصحیح ع.ا. غفاری. قم: جامعة مدرسین.
حری، ا. ( 1387)، پراپ پیشگام نظریۀ روایت: سه دیدگاه با نگاهی به داستان« اِوِلین» اثر جویس، کتاب ماه ادبیات، 21، 23-16.
حلی، ع. (1370). کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین(ع). تصحیح ح. درگاهی. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
راغب، م. (1393). تحلیل داستان کوتاه «درخت» اثر گلی ترقی از دیدگاه روایتشناسی بلاغی. مجلۀ ادب فارسی، 1، 113ـ132.
شکردست، ف.، و محمدی بدر، ن. (1401). روایتشناسی بلاغی رمان پنجشنبۀ فیروزهای اثر سارا عرفانی. دو فصلنامۀ پژوهشهای میانرشتهای زبان و ادبیات فارسی، 1، 213ـ236.
شیخ صدوق، م. (1376). الأمالی. تهران: کتابچی.
فیلان، ج. (1392). بلاغت/ اخلاق. ترجمۀ م. راغب. کتاب ماه ادبیات، 73، 10ـ 16.
قهرمانی شایق، ب. (1394). مقتلنامه، بررسی و تحلیل شیوههای تاریخنگاری مقتل از آغاز تا پایان قرن پنجم. مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس.
کلینى، م. (1407 ق). الکافی. تصحیح علی اکبر غفارى. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مالمیر، م.ا.، و یوسفی، س. (1402). نشانهشناسی اجتماعی مقتلِ سرالأسرار جلیلی کرمانشاهی از منظر پییر گیرو. مطالعات زبانها و گویش های غرب ایران، 3، 111 ـ 137.
مجلسى، م.ب. (1403). بحار الأنوار. تحقیق جمعى از محققان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مدیری، ل.، و مالمیر، م.ا. (1395). بررسی استعاره های تأویلی مولانا بر پایة جری و تطبیق آیات قرآن. فنون ادبی، 3، 151 ـ 168.
مکاریک، ا. (1385). دانشنامۀ نظریه های ادبی معاصر. ترجمۀ م. نبوی و م. مهاجر. چاپ دوم. تهران: آگه.
