حسیناسرایی و تحلیل جایگاه ژانری آن در ادبیات عامۀ ایران
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2
دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.48311/cfl.2025.115542.1001
چکیده
از میان گونههای مختلف ادبیات عامه، اشعار و بهویژه ترانهها بهدلیل کوتاهی، جذابیت، کاربرد گسترده و سهولت حفظ، همواره از رسانههای تأثیرگذار در انتقال پیام بودهاند. در مطالعۀ انواع گوناگون ترانهها به نوعی شعر خاص برخوردیم که به «حسینا» معروف است. بر این اساس مسئلۀ اصلی پژوهش پاسخ به این پرسشهاست که حسینا کیست یا چیست؟ گونۀ شعری موسوم به «حسینا» از نظر ساختار و محتوا چه ویژگیهایی دارد؟ و آیا میتوان آن را زیرژانری مستقل در نوع شعری ترانۀ دانست؟ روش پژوهش حاضر توصیفی ـ تحلیلی و گردآوری از طریق مطالعۀ منابع کتابخانهای بوده است. براساس جستوجوهای صورتگرفته حداقل هفت روایت شناختهشده از داستان حسینا و حدود دویست ترانه شناسایی شد که دربردارندۀ نام «حسینا» یا روایتگر سرگذشت او هستند. «حسینا» شخصیتی عاشق، جوانمرد و شجاع در ادبیات عامۀ ایران است که زندگی عاشقانۀ او و معشوقش با نامهایی چون دلارام، دلارا، مریم، شهربانو، خاتون و پری همواره مورد توجه مردم نواحی مختلف ایران بوده است. پراکندگی جغرافیایی این اشعار در خراسان، بیرجند، اصفهان، لارستان فارس، خور و بیابانک، هرات و دیگر مناطق گزارش شده است. اغلب این اشعار در قالب دوبیتی و با محتوای عاشقانه و غنایی، گاه همراه با توصیف ویژگیهای قهرمانی و پهلوانی سروده شدهاند. رد پای این شخصیت داستانی تا ادبیات معاصر ادامه دارد؛ چنانکه در رمان سال بلوا اثر عباس معروفی «حسینا» با همان رنگ و بوی نیمهافسانهای حضور دارد. همچنین براساس مطالعات ژانرشناسانه، «حسیناسرایی» بهعلت ویژگیهای متمایز از دیگر دوبیتیها میتواند بهعنوان زیرژانری مستقل در ترانههای عامۀ ایران معرفی شود.
کلیدواژهها
موضوعات
بذلی، ع. (۱۳۸۲). ترانههای روستایی و محلی. مشهد: نیما.
بهار، م.ت. (۱۳۵۵). بهار و ادب فارسی. به کوشش م. گلبن. تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
جاوید، ه. (۱۳۸۶). دوبیتیهای حسینا. نجوای فرهنگ، ۳، ۲۵-۴۴.
جلیلی جشنآبادی، ص. (۱۳۹۶). تحلیل و بررسی داستان عامیانۀ حسینا و دلآرام. دوفصلنامۀ تخصصی مطالعات داستانی، 2، ۲۷-۴۶.
خزاعی، ح.ر. (۱۳۸۵). افسانۀ شعرها. مشهد: ماهجان.
جان قربان، ع. (بیتا). هزار ترانۀ روستایی محلی ایران بانضمام حسینا. تهران: ستاره نو.
داد، س. (۱۳۷۵). فرهنگ اصطلاحات ادبی (چاپ دوم). تهران: مروارید.
درویشیان، ع.، و خندان مهابادی، ر. (۱۳98). فرهنگ افسانههای مردم ایران (ج ۱۸). تهران: ماهریس.
ذوالفقاری، ح. (۱۳۹۴). ادبیات عامیانۀ ایران. تهران: سمت.
رشیدی، ع.م. (۱۳۸۳). یک قرن ترانه و آهنگ (ویراست ۲). تهران: صفیعلیشاه.
رحمانی، ر. (۱۳۷۷). افسانههای دری. تهران: سروش.
رجبی راوری، ع. (۱۳۸۱). هزار ترانه به لهجۀ روستایی. تهران: رجبی.
رزمجو، ح. (۱۳۳۰). انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی.
سرامی، ق.ع. (۱۳۶۰). از خاک تا افلاک: سیری در غزلها و ترانههای مولانا. تهران: تابش.
شمیسا، س. (۱۳۶۳). سیر رباعی در شعر فارسی. تهران: آشتیانی.
شفیعی کدکنی، م.ر. (۱۳۶۸). موسیقی شعر. تهران: آگاه.
شکورزاده، ا. (۱۳۳۸/۱۳۶۹). ترانههای روستایی خراسان. تهران: بنگاه مطبوعاتی گوتنبرگ و مشهد: نیما.
شعور، ا. (۱۳۵۳). ترانههای کهسار. کابل: وزارت اطلاعات و کلتور، امریت فولکلور و ادب.
طباطبایی، ل.ا. (۱۳۸۷). داستان و دوبیتیهای حسینا. تهران: بهین.
طباطبایی اردکانی، س.م. (۱۳۸۱). فرهنگ عامۀ اردکان. تهران: شورای فرهنگ عمومی استان یزد.
طباطبایی، ل.ا. (۱۳۸۸). سرو ایراج. تهران: بهین.
عبدالهی، ع.ا. (۱۳۷۷). هزار ترانۀ روستایی از ترانههای روستایی و محلی ایران بانضمام دوبیتیهای حسینا. تهران: دنیای کتاب.
عسگری گزلاچهای، ر. (۱۴۰۰). اشعار و داستان زندگی حسینا و دلارا، باقر و گلندام، فائز و پریزاد. فارس: ایراهستان.
عظیمی، م.، و همکاران (۱۴۰۰). گونهشناسی نامهای دوبیتی فارسی. فرهنگ و ادبیات عامه، ۳۷، ۱۹۵-۲۲۸.
کوهی کرمانی، ح. (۱۳۴۷). هفتصد ترانه از ترانههای روستایی ایران. تهران.
مایل هروی، غ.ر. (۱۳۴۹). کابل. کابل: مؤسسۀ طبع کتب، مطبعه دولتی.
میهندوست، م. (۱۳۵۵). کلهفریاد: ترانههایی از خراسان. تهران: مرکز پژوهشهای مردمشناسی.
مؤید محسنی، م. (۱۳۸۱). فرهنگ عامۀ سیرجان. کرمان: مرکز کرمانشناسی.
معین، م. (۱۳۸۱). فرهنگ معین. تهران: آدنا، کتاب راه نو.
نیکوکار، ع. (۱۳۵۲). ترانههای نیمروز: مجموعهای از دوبیتیها و تصنیفهای سیستانی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، مرکز پژوهشهای مردمشناسی.
ناصح، م.م. (۱۳۷۳). شعر دلبر: دوبیتیهای عامیانۀ بیرجندی. تهران: محقق.
نصری اشرفی، ج. (۱۳۸۳). نمایش و موسیقی در ایران. تهران: آرون.
همایونی، ص. (۱۳۷۹). ترانههای محلی فارس. شیراز: بنیاد فارسشناسی.
