گوشورون، گابوره، گا؛ بررسی دگرگشت مفهوم و زیست گاو در فرهنگ، متل و باور قوم لر
نوع مقاله : پژوهشی اصیل
نویسنده
مدرس دانشگاه فرهنگیان،اهواز،ایران.
10.48311/cfl.2025.86380.0
چکیده
گاو با کارکردهای فراوانی چون قربانیشونده، تولید محصولات لبنی و ایفای نقش در زراعت، عاملی مهم در سیر تمدنی بشر بوده است. در جستار پیش رو، با روش میدانی/ اسنادی، پس از تشریح ابعاد حضور گاو در آثار و یافتههای باستانشناسی و باورهای دینی و اساطیری ایرانیان، جایگاه و نقش گاو در متلها، فرهنگ و باور مردم و موجودی به نام گابوره در بین مردمان قوم لر بهویژه ایل بویراحمد، واکاوی میشود. بهنظر میرسد با پذیرفتن دین اسلام و بنا به تغییرات و نیز ملاحظات دینی و فرهنگی در باور مردمان موردبحث، اگرچه گاو در سیر تاریخی از موجودی اساطیری و ماورائی همچون گاو یکتا آفرید و گوشورون، دچار دگرگشت شده، اما هنوز براساس پیشینۀ اعتقادی و اساطیری نیاکان خود، از او بهعنوان عنصری آسمانی و اساطیری که سرمنشأ حیات اولیۀ نبات و جانور است، یاد میکنند و در ناخودآگاه خویش، گاو امروزی را با واسطۀ موجودی به نام گابوره به گاو نخستین، پیوند میدهند. گابوره بهعنوان گاوی آسمانی در خویشکاریهایی چون افزایش و رونق زادوولد چهارپایان مفید و رشد و نمو گیاهان و کشتزارها و نیز در ویژگیهای ظاهری چون رنگ خاص خود و در جنسیت که خنثی اما مادینهنماست و نیز در فرازمینی بودن، با گاو اساطیری یکتا آفرید و گوشورون، مشترک است.
کلیدواژهها
موضوعات
آفرین، ف. (1397). مطالعۀ رابطۀ بینامتنی در سنتها و نقشمایههای مشترک هنری تمدن ایلام و هخامنشی. مطالعات تطبیقی هنر، 8(15)، 117-133.
آموزگار، ژ. (1398). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
ابراهیمی، م.، گلیزاده، پ.، و حاذقنژاد، آ. (1394). بررسی و تحلیل اسطورهشناختی متلی از گویش لری بختیاری به نامِ «سر اره پا تیشهای». فرهنگ و ادبیات عامه، 27، 53ـ 71.
ارشادی، ع. (1388). فرهنگ بختیاری (متلها «افسانهها»، مثلها، بازیها، لغات، آداب و رسوم). تهران: آرون.
اوستا (1370). اوستا، گزارش و پژوهش دکتر جلیل دوستخواه. تهران: مروارید.
بهار، م. (1373). جستاری چند در فرهنگ ایران. تهران: فکر روز.
بهار، م. (1375). پژوهشی در اساطیر ایران باستان. تهران: آگه.
بیرونی، ا. (1373). آثارالباقیه. ترجمۀ ا. داناسرشت. تهران: امیرکبیر.
پاتس، د. (1398). باستانشناسی ایلام. ترجمۀ ز. باستی. تهران: سمت.
پراپ، و. (1371). ریشههای تاریخی قصههای پریان. ترجمۀ ف. بدرهای. تهران: توس.
جعفری (قنواتی)، م. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. آدرس ثابت تارنما: خضر
جواری، مح.، و رضائی، م. (1395). ساختار اسطوره و زبان، ساختار خویشاوندی و زبان در مردمشناسی ساختاری کلودلوی استروس. جستارهای زبانی، 5، 43_66.
حیدری، ع. (1394). تحلیل قصۀ «برادر عاقل و برادر دیوانه» از منظر اسطورۀ دیوسکوریک (دوقلوهای مقدس). مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز، 2، 27ـ 46.
راشدمحصل، مت. (1389). دینکرد هفتم. ترجمۀ ز. باستی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شوالیه، ژ،. و گربران، آ. (1384). فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق س. فضایلی. جلدهای اول تا چهارم. تهران: جیحون.
طاهری بویراحمدی، س. (1384). فرهنگ عامیانه مردم منطقۀ کهگیلویه و بویراحمد. تهران: ساورز.
قنبری عدیوی، ع. (1391). فولکلور مردم بختیاری. شهرکرد: نیوشه.
کریستنسن، آ. (1355). آفرینش زیانکار در روایات ایرانی. ترجمۀ ا. طباطبائی، تبریز: انتشارات مؤسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران.
کمبل، ج. (1389). اساطیر مشرق زمین. ترجمۀ علیاصغر بهرامی. تهران: جوانۀ رشد.
لیموچی، ک. (1385). افسانههای مردم بختیاری. تهران: انتشارات پازیتیگر: آنزان.
مارزلف، ا. (1376). طبقهبندی قصههای ایرانی. ترجمۀ ک. جهانداری. تهران: سروش.
مجیدیکرایی، ن. (۱۳۹۳). جغرافیای طبیعی و تاریخی استان کهگیلویه و بویراحمد، تهران: آرون.
مختاریان، ب. (1387). گاو برمایه، گرز گاوسر و ماهپیشانی. نامۀ فرهنگستان، 2 (38)، 125-135.
مددی، ظ. (1375). واژهنامۀ زبان بختیاری، اهواز: مؤسسۀ فرهنگی آیات.
مقیمی، ا. نظری، ج.، خالقزاده، م.، و مقیمی، ج. (1388). فرهنگ واژههای لری بویراحمدی. تهران: فرهنگ مانا.
موسوی، ک. (1391). فرهنگ گویش و متلهای لری. تهران: مکعب.
هینتس، و. (1389). شهریاری ایلام. ترجمۀ پرویز رجبی. تهران: ماهی.
هینلز، ج. (1399). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژ. آموزگار و ا. تفضلی. تهران: چشمه.
یاحقی، م.ج. (1386). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
مصاحبهشوندگان:
بیبی خاور ارژنگ. 68 ساله. بیسواد. خیرآباد قلعه مدرسه از توابع گچساران.
بیبی کشور جلیل. 71 ساله. پنجم ابتدایی. روستای خیرآباد جلیل از توابع شهرستان گچساران.
