فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بدن جانشین و عروسک‌شدگی آیینی در سنت مندایی: تحلیل کارکرد مناسکی پیکرۀ خمیری نوزاد

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسنده
گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.48311/cfl.2026.122198.82936
چکیده
پیکرۀ خمیری نوزاد در منابع مندایی نمونه‌ای کم‌بررسی‌شده از رابطۀ بدن، ماده، مرگ و آیین است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که این پیکره چگونه و تحت چه شرایطی جایگاه بدن غایب کودک را در مناسک مندایی بر عهده می‌گیرد. پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل تفسیری ـ تطبیقی، بر دو شاهد اصلی استوار است: گزارش مردم‌نگارانۀ دروور از مرگ نوزاد در جریان مصبوتا و روایت دیوان اباثر دربارۀ کودک مرده و تعمیدنیافته. چارچوب اصلی تحلیل را نظریۀ آیین‌های گذار تشکیل می‌دهد و آستانگی و عاملیت شیء به‌صورت مکمل به کار می‌روند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دو منبع دو صورت متفاوت از جانشینی را ثبت کرده‌اند: در یکی، پیکره ادامۀ تعمید قطع‌شده را بر عهده می‌گیرد و در دیگری، خود حامل تعمیدی می‌شود که کودک در زمان حیات دریافت نکرده است. در هر دو وضعیت، فقدان بدن زندۀ کودک به پایان فوری جایگاه مناسکی او نمی‌انجامد و پیکرۀ خمیری موقتاً آن جایگاه را اشغال می‌کند. پژوهش این فرایند را «عروسک‌شدگی آیینی» می‌نامد؛ یعنی انتقال موقت جایگاه آیینی بدن غایب به ماده‌ای انسان‌وارشده از طریق پوشاندن، دریافت نشانگان بدنی ـ آیینی و ورود به زنجیرۀ کنش‌های مناسکی. اعتبار این مفهوم به شواهد بررسی‌شده محدود است و به معنای برخورداری پیکره از عاملیت مستقل یا شخص‌بودگی زیستی نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 مهر 1405