فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

نقیضه‌پردازی سفر قهرمان در قصه‌های کچل: بازخوانی ساختار آزمون سه‌گانی در روایت‌های عامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات انگلیسی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات انگلیسی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
10.48311/cfl.2026.117846.82838
چکیده
تیپ «کچل» در ادبیات شفاهی عامۀ ایران، شخصیتی چندوجهی و نمادین است که با ویژگی‌هایی چون ساده‌دلی، زیرکی و خویشکاری‌های کمیک شناخته می‌شود. هدف این پژوهش، واکاوی ریخت‌شناختی و مضمونی یازده قصۀ منتخب از دو منبع «افسانه‌های مردم ایران» و «قصه‌های استان مرکزی» است تا چگونگی بازنمایی این شخصیت در تقابل با الگوهای کلاسیک بررسی شود. این مطالعه با روش کیفی ـ تبیینی و به شیوۀ کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قصه‌های کچل نوعی «نقیضه‌پردازی» از کهن‌الگوی سفر قهرمان جوزف کمبل محسوب می‌شوند؛ به‌طوری که کچل برخلاف قهرمان اسطوره‌ای، مراحل تشرف را در بستری طنزآلود و برای رفع نیازهای مادی سپری می‌کند. در این روایت‌ها، کچل با تکیه بر یاوران جادویی، گذار از نادانی به دانایی و بلوغ را تجربه می‌کند و بر ساختار قدرت (پادشاه و وزیر) که نالایق تصویر شده‌اند، پیروز می‌شود. نتایج نشان می‌دهد که این قصه‌ها ضمن نادیده گرفتن نقش زنان در انتخاب همسر، با استفاده از عناصر فانتزی، ابزاری کارآمد برای نقد اجتماعی و بازخوانی واقعیت‌های جامعه توسط طبقات فرودست فراهم آورده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقاجانی زلتی، س. (۱۳۹۱). بررسی کهن‌الگوی سفر قهرمان در شاهنامۀ فردوسی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، بابلسر.
حری، ا. (۱۳۹۷). بررسی الگوی نقش معرفِ کارکرد در قصه‌های عامیانۀ طنزآمیز ایرانی. فرهنگ و ادبیات عامه، ۶ (۲۰)، 49-70.
حری، ا. (۱۳۹۸). سنخ‌شناسی و بررسی الگوهای ساختاری تیپ ابلهان در قصه‌های عامیانۀ طنزآمیز ایرانی. کهن‌نامۀ ادب پارسی، ۹ (۲)، ۴۱-۵۸.
حری، ا. (۱۴۰۳). از پراپ تا پسا ـ پراپ: رویکرد نشانه ـ معناشناسی به قصه‌های عامیانه. فرهنگ و ادبیات عامه، ۱۲ (۵۶)، ۴۳-۷۳.
حسن‌زاده دستجردی، ا. (۱۳۹۴). تحلیل ساختار رمان چراغ ها را من خاموش می‌کنم، براساس کهن‌الگوی سفر قهرمان. ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی (زبان و ادبیات فارسی)، 11(39)، 49-79.
درویشیان، ع.ا.، و خندان، ر. (۱۳۷۸). فرهنگ افسانه‌های مردم ایران. تهران: ماهریس.
دلاشو، م. ل. ( 1366). زبان رمزی قصه‏های پریوار. ترجمة ج ستاری. تهران: توس.
دوبوکور، م. (1376).  رمزهای زنده جان. ترجمة ج ستاری. تهران: نشر مرکز.
رانسیر، ژ. (۱۴۰۳). دوران مدرن: هنر، زمان، سیاست. ترجمۀ ا. صالحی. تهران: نشر بی‌گاه.
رحیمی، م. (1403). بررسی کهن‌الگوی سفر قهرمان در قصه‌های عامیانۀ کردی (مطالعۀ موردی: قصۀ هفت برادر). پژوهشنامۀ ادبیات کردی، 10(1)، 75-94.
رستگار فسایی، م. (۱۳۸۳). پیکرگردانی در اساطیر. تهران: پژوهشگاه علوم ‌انسانی و مطالعات فرهنگ.
زندی صادق، ح. (۱۳۹۹). تحلیل کهن‌الگوی سفر قهرمان در کتاب کوش‌نامه بر مبنای نظریۀ جوزف کمبل. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
سفر قهرمان. (2024) ویکی پدیا، 7 آوریل. <https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%81%D8%B1_%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86>
شمیسا، س. (۱۳۸۳). انواع ادبی. تهران: فردوس.
طاهری، م.، و آقاجانی، ح. (1392). تبیین کهن‌الگوی «سفر قهرمان» براساس آرای یونگ و کمبل در هفت خوان رستم. ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی (زبان و ادبیات فارسی)، 9(32)، 169-197.
غفوری، ف. (۱۳۹۸). تبیین سفر قهرمان در کتاب‎‌های درسی فارسی ابتدایی. در همایش ملی پژوهش‌های نوین زبان و ادبیات ایران. <https://civilica.com/doc/849706>
فخرائیان، ر.، و حسینی کازرونی، س.ا. (۱۳۹۵). نمادشناسی کهن‌الگوی سفر در قصۀ عامیانۀ «باغ سیب». زبان و ادبیات فارسی، ۱۲ ( ۷)،
 https://civilica.com/doc/1346194/
فرح، س. ر. (۱۳۹۴). بررسی تحلیلی کهن‌الگوی سفر قهرمان در آثار سینمایی ابراهیم حاتمی‌کیا. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه سوره، تهران.
مارزولف، ا. (۱۳۷۱). طبقه‌بندی قصه‌های عامیانۀ ایرانی. ترجمۀ ک. جهانداری. تهران: سروش.
موحدی، س.، و نادری، ا. (۱۳۸۱). شوقات: قصه‌های مردم استان مرکزی. اراک: میراث فرهنگی استان مرکزی.
میرمیران، س. م.، و پورکریمی شیرایه، ف. (۱۳۹۶). کهن‌الگوی سفر قهرمان در قصۀ «حسن کچل». در دوازدهمین گردهمایی بین‌المللی ترویج زبان و ادب فارسی.
یاسمی‌فر، م.، خسروی شکیب، م.، و سپهوندی، م.. (1399). تحلیل قصۀ «شهر خاموشان» با تأکید بر کهن‌الگوی «سفر قهرمان» جوزف کمپبل. فرهنگ و ادبیات عامه، 8(34 )، 93-123.
یوسفی، س. (۱۳۹۴). بررسی کهن‌الگوی سفر قهرمان در قصه‌های عامیانۀ ایرانی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه رازی کرمانشاه، گروه زبان و ادبیات فارسی.