فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بازنمایی ایدئولوژی جنسیتی در لایه های سبکی، زبانی و بلاغی در منتخبی از قصه های محلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران.
4 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
10.48311/cfl.2026.117343.82828
چکیده
قصه‌های محلی به‌مثابۀ بخشی از میراث ادبی و فرهنگی ایران، واجد لایه‌های پیچیدۀ معنایی و سبکی‌ هستند که یکی از مهم‌ترین ابعاد آن‌ها بازنمایی ایدئولوژی جنسیتی است. در این روایت‌ها، نقش‌ها و موقعیت‌های زنان و مردان در چارچوب هنجارهای فرهنگی و اجتماعی شکل می‌گیرد و انتظارات جنسیتی جامعه را بازتاب می‌دهد. زنان اغلب در قالب دوگانگی‌های نمادین چون «زن خوب/ بد» یا «زن زیبا/ مظلوم» بازنمایی می‌شوند؛ دوگانگی‌هایی که ارزش‌ها و قواعد اجتماعی مرتبط با رفتار، اخلاق و مسئولیت‌های جنسیتی را تثبیت می‌کنند. در مقابل، مردان عمدتاً در مقام قهرمان، ناجی یا عامل پیشبرد روایت ظاهر می‌شوند و تجسم جایگاه قدرت و مسئولیت اجتماعی به‌شمار می‌آیند. از منظر سبکی و ساختاری، این ایدئولوژی در لایه‌هایی چون شخصیت‌پردازی، طرح داستان، انتخاب واژگان، نحوۀ جمله‌بندی، ترتیب رخدادها و فضاسازی انعکاس می‌یابد. توصیف‌های تمثیلی و استعاری از زنان، تأکید بر زیبایی، پاکی یا آسیب‌پذیری آنان و برجسته‌سازی کنش‌های مردانه، ابزارهایی برای انتقال و درونی‌سازی هنجارهای جنسیتی محسوب می‌شوند. در این پژوهش دو قصۀ محلی به‌عنوان نمایندۀ دو بافت فرهنگی متمایز انتخاب شدند تا امکان تحلیل تطبیقی نقش‌ها و کنش‌های جنسیتی فراهم شود. این پژوهش با رویکرد تطبیقی و میان‌رشته‌ای، با تلفیق نظریۀ بازنمایی، نشانه‌شناسی روایت و تحلیل گفتمان انتقادی، به واکاوی چندلایه‌ای ساختار و سبک این قصه‌ها می‌پردازد. تحلیل این لایه‌ها نشان می‌دهد که قصه‌های محلی نه‌تنها حامل ارزش‌های زیبایی‌شناختی‌اند، بلکه بستری برای بازتولید و نقد ساختارهای قدرت و ایدئولوژی‌های جنسیتی در فرهنگ و ادبیات محلی ایران نیز فراهم می‌کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احسانی اصطهباناتی، م. ا.، شریف‌پور، ع. و صرفی، م. (۱۴۰۱). توصیف ویژگی‌های زبانی طنز احمد مطر و عناصر بلاغی در طنز ابوالقاسم حالت..مطالعات زبانی و بلاغی، ۱۳)۲۷)، ۳۱۶۰.
اسمعیل‌یان آذری، ز.، اسکویی، ن. و داداشی، ح. (۱۴۰۲). تحلیل بازنمایی ایدئولوژی جنسیتی در لایه‌های سبکی سوگ‌سروده‌های شخصی فارسی. مطالعات زبانی و بلاغی، 34، ۲۴۹۲۷۴.
حسینی، م. (1384). روایت زنانه در داستان‌نویسی زنانه. کتاب ماه ادبیات و فلسفه، 93، 94- .101
رحمانیان، د. (۱۳۷۹).افسانه‌های لری، بختیاری و شوشتری. تهران: مرکز.
رضایی، ح.، و ظاهری، ا. (1392). تصویر زن در قصه‌های عامیانۀ فرهنگ بختیاری. زن در فرهنگ و هنر، 2، 239-260.
سجودی، ف.، و طباطبایی‌یزدی، ل. (۱۳۹۳). ایدئولوژیِ جنسیتیِ بصری در آثار نقاشان زن و مرد با موضوع پرتره زنان در شش دهۀ گذشته در ایران. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، ۶(۲)، ۱۸۷۲۱۱.
شوهانی، ع. (۱۴۰۰). تحلیل گفتمان انتقادی «بازنمایی جنسیت» در رمان غروب پروانه از بختیار علی. متن‌پژوهی ادبی، ۲۵)۹۰(، ۱۸۹۲۱۱.
فاروقی، ع. (۱۳۵۷). داستان‌های محلی اصفهان. تهران: فروغی.
فتوحی، م. (1391). سبک‌شناسی نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. تهران: سخن.
فرکلاف، ن. (۱۳۷۹). زبان، قدرت و ایدئولوژی: درک تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمۀ م. همایون‌کاشانی. تهران: نشر نی.
میشل، آ. (۱۳۸۳). فمینیسم و فلسفه. ترجمۀ م. سلیمی. تهران: انتشارات نی.
یورگنسن، م.، و فیلیپس، ل. (۱۳۹۶).نظریه و روش در تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمۀ م. نیک‌خواه. تهران: نشر نی.
نجفی عرب، م. (1394). زبان و جنسیت در رمان. ویراستاری. بهمنی مطلق. تهران: علم و دانش.