فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بازشناسی طرحواره کنش نمادین در حرکات نمایشی «رقص» یا «بازی» سیستان و بلوچستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان
10.48311/cfl.2026.120730.82894
چکیده
رقص اولین بازنمایی ارتباطی انسان‌ها با یکدیگر، پیش از ابداع و دست‌یابی آنها به زبان بوده تا از راه نشان‌دادن علائم و حرکات به هم‌نوعان، نیازهای خود را پاسخ‌دهند. این حرکات ابتدا در قالب نیاز به غذا، پناهگاه، جفت و خویشاوندی و سپس پیروزی در نبرد، سامان‌بخشیدن به اقتصاد، بزرگ‌نمایی خود و قبیله (گروه) و در نهایت وظیفۀ فرد در برابر خدا، گروه و آداب و ارزش‌های جامعه نمود‌یافته‌است. لذا رقص به‌عنوان پایه و اساس آیین قابل بررسی است. در پژوهش حاضر کوشش‌شده کنش‌های رقص و بازیِ گسترۀ جغرافیایی شرق و جنوب شرقی ایران، با تمرکز بر سیستان و بلوچستان از منظر نمادشناسی آیینی بررسی‌گردد. «رقص چوب» و زیر مجموعه‌های آن، «رقص غمزه» و «چاپ» از مهم‌ترین انواع رقص در این حوزه هستند. بررسی تلفیقی میدانی و اسنادی (از نوع کتابخانه‌ای) این بخش از فرهنگ مادی سیستان و بلوچستان نشان‌می‌دهد رقص‌ها، از نظر ساختاری از نوعی نبرد آیینی تبعیت‌می‌کنند که مبتنی بر حرکات منظومۀ خورشیدی است. این الگو نه تنها در فلات ایران، که در جهان شناخته‌شده‌است و از نظر معنایی، گاه تهاجم و تدافع در سطح تقلید (رقص چوب) و گاه نیایش و شکرگزاری و در سطوح نوتر دفع شر و شادمانی را در سطح تکرار (رقص چاپ و غمزه) بازسازی‌می‌کنند. کاربرد عنوان «رقص» برای این‌گونه از حرکات در شرق و عنوان «بازی» برای آن در غرب ایران، حکایت از مقاومت قدسی این آیین در شرق و جنوب شرقی و نامقدس‌شدن آن در غرب و جنوب غربی ایران در دوران اخیر دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 مرداد 1405