مضمون یکی از مهم‌ترین مفاهیم انتقادی و مرکزی ادبیات در جهان و شناسایی مضامین آثار ادبی کاری بسیار تخصصی، دشوار و درعین حال بنیادی است. ارتباط مضمون با موضوع نظریه و نقد ادبی نیز آشکار است؛ چنانکه برخی دست‌یابی به مضمون را یکی از مهم‌ترین رسالت‌های نقد ادبی می‌دانند؛ از چنین دیدگاهی مضمون‌یابی کاری انتقادی است که به‏ضرورت باید ذیل نظریه‌ای ادبی انجام شود. نکته مهم دیگر شگردهای مضمون‏سازی است که به روش‏های متفاوتی ممکن می‏شود؛ برجسته‏ترین مضامین با کمک آرایه‏های ادبی شکل می‏گیرد. ضرب‏المثل‏های فارسی که بخش عمده‏ای از ادب عامه را تشکیل می‏دهد؛ دارای مضامینی است که درواقع زیرساخت آنها را شکل می‏دهد و گاهی سبب می‏شود مفاهیم آنها در شکل معانی ثانویۀ امثال ظاهر ‏شود؛ بنابراین هر ضرب‏المثل دارای زیرساخت و مضمونی است که شناخت آن مضامین برای درک بهتر امثال ضروری است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که آیا مضامین امثال فارسی با همان شگردهای مضمون‏ساز ادبی؛ یعنی انواع استعاره، شخصیت‏بخشی (جاندار‏انگاری)، تشبیه، تشبیه تمثیلی، انواع تناسب‏ها و...شکل گرفته است؟ نتیجۀ پژوهش نشان می‏دهد شباهت ساخت مثل و مضمون انکارناشدنی است و در بسیاری موارد پایۀ ساخت مضمون «تشبیه»، «استعاره» ، «تناسب و تقابل» و برخی دیگر از«آرایه‏های ادبی» است.