فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

پیکرگردانی جنسیتی جادوگران در طول تاریخ با تأکید بر داده ‏های تاریخی و مردم ‏شناسی مناطق زاگرس

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کردستان، کردستان، ایران.
10.48311/cfl.2025.86465.0
چکیده
جادو در باور و ذهنیت مردمان جدای از تعریفات و تحقیقات علمی انجام‌گرفته؛ امری شگفت و خارق‏العاده ‏است که هرکسی توانایی انجام آن را ندارد. انجام آن ویژگی‏ های جسمی و روحی خاصی را می‏ طلبد. در باور اکثریت مردم جادوگران معمولاً زنان هستند. اما علت و چرایی این انگاشت و باور در تحقیات اکثر محققان روشن نشده است. به‌طور کل تحقیقات زیادی در زمینۀ جادو و جادوگری به ثمر رسیده ‏است که بیشتر آن‏ها تلاش برای تعریف و مشخص کردن مرز‏های آن با سایر حوزه‏ های مشابه است و اگر به جنسیت جادوگران پرداخته باشند، بیشتر ناظر به درصد آماری و کمیت جنسیت جادوگران است و دلایل کافی نیز برای بیان میزان زیاد یا کم بودن جنسیت جادوگران ارائه نداده ‏اند. پژوهش پیش‏ رو ضمن بررسی آثار مهم در این زمینه تلاش دارد با روش کتاب‏خانه‏ ای و استفاده از داده‏ های مردم‌شناسی و اسطوره‏ شناسی به بررسی‏ جنسیت جادوگران بپردازد و دلایل شکل ‏گیری این گزاره را که «زنان در جادوگری توانا هستند یا بیشتر جادوگران زنان هستند» برکاود و به طبقه‏ بندی دلایل شکل‏ گیری آن بپردازد. در پایان مشخص خواهد شد که این گزاره محصول دوران مادر/ زن ‏برتری است که در آن دوران جادو نه‌تنها منفی نبوده، بلکه امر و پدیده‏ای مثبت در انجام رساندن امور و جریان زندگی بوده ‏است که در جریان تغییر جهان‏ بینی و تبدیل ارزش‏ های مثبت به منفی این گزاره و کنش نیز به مرور به امری منفی تبدیل شده ‏است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آزادگان، ج. (1386). جادو و جادوشناسی، پیاپی (1-6). آفتاب اسرار، 4 (19)، 16-22.
آموزگار، ژ. (1390). زبان، فرهنگ، اسطوره. چاپ سوم. تهران: معین.
ابرقوئی، ا. (1400). رویکرد کارکردی در بررسی جادو. مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه ‏شناسی، 3 (4)، 75-84.
اتونی، ب. (1384). جادوی مانندی و پیوندی (خرافگی) و کارکرد آن‌ها در اسطوره. آیین و ادب حماسی. زیبایی‌شناسی ادبی، 4 (1)، 93-118.
اتونی، ب. (1390). جادو زیرساختی بنیادین در جهان ‏بینی اسطوره‏ای. فصل نامۀ علمی پژوهشی کاوش نامه، 22 (12)، 231ـ 231.
ادریسیان، غ. (1398). کرد و کردستان در هزاره ‏های ماقبل تاریخ و عهد باستان. چاپ دوم. سلیمانیه. سَردَم.
ارژنگی، ک.، و مبارک، و. (1394). تحلیل نماد زن جادو در شاهنامه بر مبنای روان‌شناسی یونگ. پژوهش‏های ادبی و بلاغی، 12 (3)، 100-114.
اسمیت، و. (1390). دین اقوام سامی. ترجمه و تحقیق چهار فصل نخست؛ ز. فرقانی. پایان‏ نامۀ کارشناسی ارشد. الهیات و معارف اسلامی. دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری. دانشگاه فردوسی مشهد.
الیاده، م. (1393). نمادپردازی، امر قدسی هنر. ترجمۀ م.ک. مهاجری. چاپ یکم. تهران: کتاب پارسه.
الیاده، م. (1394). تاریخ اندیشه‌های دینی، از عصر حجر تا آیین اسرار الئویسی. ترجمۀ م. صالح علامه. جلد یکم. چاپ اول. تهران: نیلوفر.
الیاده، م. (1395) متون مقدس بنیادین از سراسر جهان. ترجمۀ م. صالحی علامه. چاپ دوم. تهران: فراروان.
انگلس، ف. (1399). منشأ خانواده و مالکیت خصوصی و دولت. چاپ دوم. ترجمۀ خ. پارسا. تهران: طلایه پرسو.
براتی، پ. (1401). بادهای افسون، مقدمه‏ ای بر شناخت علوم غریبه در ایران. چاپ ششم. تهران: چرخ.
برول، ل. (1400). کارکردهای ذهنی در جوامع عقب‌مانده. ترجمۀ ی. مؤقن. چاپ پنجم. تهران: هرمس.
بهار، م. (1395). از اسطوره تا تاریخ. چاپ نهم. تهران: چشمه.
پرنیان، م.، امیدیان، م.، و حسینی ‏آبباریکی، آ. (1391). هنر در شاهنامه. فصل نامۀ تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر پارسی (بهار ادب)، 1 (5)، 263-273.
جاهودا، گ. (1371). روان‌شناسی خرافات. ترجمۀ م. براهنی. چاپ سوم. تهران: البرز.
جباری، ن. (1396). تقابل جهان‏ شناختی هنر با جادو در شاهنامه (با تکیه بر داستان فریدون و ضحاک). کهن ‏نامۀ ادب پارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 3 (8)، 1 -20.
جهانشاهی ‏افشار، ع.، و جهادی‏ حسینی، ا. (1396). جادو و جادوگری در قصۀ امیرارسلان نامدار. فرهنگ و ادبیات عامه. 18 (5)، 105-130.
خانی، ا. (1392). مم و زین. ترجمۀ م. رحیمی. چاپ اول. سقز: گوتار.
خدیش، پ. (1388). بازتاب و کارکردهای سحر و جادو در افسانه ‏های سحرآمیز. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، 65 (17)، 151-165.
دریابندری، ن. (1399). افسانۀ اسطوره. چاپ سوم. تهران: کارنامه.
دماوندی، م. (1388). جادو در اقوام، ادیان و بازتاب آن در ادب فارسی. چاپ اول. ویراست دوم. سمنان: دانشگاه سمنان.
دورکیم، ا. (1398) صور بنیانی حیات دینی. ترجمۀ ب. پرهام. چاپ هفتم. تهران: مرکز.
دورانت، و.ج. (1382). زن، مرد و اخلاق جنسی در گهوارۀ تمدن. گردآوری و تنظیم ع. فتحی ‌لقمان. چاپ اول. شیراز: آوند اندیشه.
دیاکونف، ا. م. (1399). گذرگاه ‏های تاریخ. ترجمۀ م. حقیقت‌خواه. چاپ چهارم. تهران: ققنوس.
رستگارفسایی، م. (1383). پیکرگردانی در اساطیر. چاپ اول. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رضائی، م.، و حسینی، ا. (1403). بررسی جادو، اوراد و اشعار در آیین ‏های درمانی استان بوشهر براساس دیدگاه جیمز فریزر. فرهنگ و ادبیات عامه، 55 (12)، 39-71.
رید، ا. (1396). مادرسالاری، زن در گسترۀ تاریخ .ترجمۀ ا. مقصودی. چاپ سوم. تهران: گل‏آذین.
رید، ا. (1390). پدرسالاری، زن در گسترۀ تاریخ. ترجمۀ ا. مقصودی. چاپ اول. تهران: گل آذین.
زرلکی، ش. (1400). زنان، دشتان و جنون ماهانه (پژوهشی اسطوره‌شناختی و تاریخی دربارۀ قاعدگی و نشانگان پیش از آن). چاپ ششم. تهران: چشمه.
ستاری، ر.، و خسروی، س. (1396). بررسی مشابهت ‏های پری و زن جادو در منظومه ‏های حماسی پس از شاهنامه. متن ‏پژوهی ادبی، 74 (21)، 7- 30 .
طایفی، ش.، و رحیمی، م. (1396). جستاری در اساطیر منظومۀ کردی مم و زین. پژوهش نامۀ ادبیات کردی، 4، 59ـ82.
فریزر، ج. ج. (1392). شاخۀ زرین، پژوهشی در جادو و دین. ترجمۀ ک. فیروزمند. چاپ هفتم. تهران: آگاه.
فروم، ا. (1380). زبان از یاد رفته (درک و تعبیر رؤیا، داستان‏های کودکان و اساطیر). ترجمۀ ا. امانت. چاپ هفتم. تهران: فیروزه.
فروید، ز. (1391). موسای میکل آنژ و هفت گفتار دیگر. ترجمۀ م. بهفروزی. چاپ اول. تهران: جامی.
کاسیرر، ا. (1396). فلسفۀ صورت‏ های سمبلیک. جلد دوم. اندیشه ‏های اسطوره‏ای. ترجمۀ ی. مؤقن. چاپ پنجم. تهران: هرمس.
کتاب مقدس (عهد عتیق و عهد جدید) (1380). ترجمۀ ف. خان همدانی. اساطیر: تهران.
کتاک، ک. ف. (1386). انسان‌شناسی، کشف تفاوت‏ های انسانی. ترجمۀ م. ثلاثی. چاپ اول. تهران: علمی.
کلارک، گ. (1379). جهان پیش از تاریخ از دیدگاهی نو. ترجمۀ ب. فرخی و همکاران. چاپ سوم. تهران: دنیای مادر.
کمبل، ج. (1397). قدرت اسطوره. ترجمۀ ع. مخبر. چاپ سیزدم. تهران: نشر مرکز.
گلسرخی. ا. (1377). تاریخ جادوگری. چاپ اول. تهران: علم.
لانتیه، ژ. (1388). دهکده‏ های جادو. ترجمۀ م. موسوی زنجانی. چاپ اول. تهران: جاودان خرد.
لسکو، ر. (1382). ئەفسانەی مەمی ئاڵان ئەمیری کوردان. ترجمۀ م. ریانی و ج. نظامی، تهران: آرویج
مان، ا. (2006). توحفەی موزەفەرییە. تصحیح هـ. موکریانی. چاپ دوم. سلیمانیۀ عراق: ئاراس.
مالینوفسکی، ب. (1373). تروبریاندها. پژوهش‌های مردم‏ شناسی مالینوفسکی. تلخیص و گرد آوری مایکل. و یونگ. ترجمۀ ع. مخبر. چاپ اول. تهران: طرح نو.
مالینوفسکی، ب. (1395). جادو، علم و دین. مترجمان ب. خلیلیان و م. آقایی. چاپ دوم. تهران: جامی.
محمدی، م.ح. (1383). جادو در ادبیات فارسی. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، 171 (170)، 53-61.
مختاری، م. (1368). حماسه در رمز و راز ملی. چاپ اول. تهران: قطره.
مندوزا. س. ف. (1400). جادوگران، بدکارگان و ساحران؛ انگارۀ دیو در ایران باستان. ترجمۀ ا. صائب، چاپ اول. تهران: فرهامه.
موحدنساج، ع.، و امین‌زاده زرگر، ف. (1391). زن و جادو در اسطوره و تاریخ. فصل نامۀ تاریخ، 24 (7)، 133-134.
موس، م. (1397). نظریۀ عمومی جادو. ترجمۀ حسین ترکمان‌نژاد. چاپ اول. تهران: نشر مرکز.
مورگان، ل. هـ. (1399). جامعۀ باستان. ترجمۀ م. ثلاثی. چاپ اول. تهران: ثالث.
میرعبداله لواسانی، ا. (1389). نگرشی به جادوگری در مردم‌شناسی، گزارش، 216 (19)، 33-35.
وثوقی، م.، و خواجه‏زاده، ن. (1393). بازنمایی جادو در سبک ‏های نوین زندگی با تأکید بر گسترش حوزه ‏های خصوصی (مطالعۀ موردی زنان شهر دزفول). مجلۀ مطالعات توسعۀ اجتماعی ایران، 1 (7)، 21-36.
وندایک، ت. (1394). ایدئولوژی و گفتمان. ترجمۀ م. نوبخت. چاپ اول. تهران: سیاهرود.
هاوزر، آ. (1375) تاریخ اجتماعی هنر. ترجمۀ ا. یونسی. جلد اول. چاپ اول. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
هارلان، ج. (1393). تکامل گیاهان زراعی ـ نگاهی تاریخی به اهلی‌سازی گیاهان توسط بشر. ترجمۀ م. خواجه حسینی و همکاران. چاپ اول. مشهد: جهاد دانشگاهی.
هراری، ی. نوح. (1396). انسان خردمند، تاریخ مختصر بشر. ترجمۀ ن. گرگین. چاپ پنجم. تهران: نشرنو.
هاینینگ، پ. (1377). سیری در تاریخ جادوگری. ترجمۀ هـ. تولایی. چاپ یکم. تهران: آتیه.
همیلتون، م. ب. (1398). جامعه‌شناسی دین. ترجمۀ م. ثلاثی. چاپ هفتم. تهران: ثالث.
هوراث، د. (1398). گفتمان. ترجمۀ ر. قاسمی. چاپ اول. تهران: اندیشۀ احسان.