فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

مقایسۀ صورتِ شفاهی و روایت‏ های مکتوب افسانۀ «چهل‏ برادر و چهل ‏دیو» برپایۀ الگوی ریخت‏ شناسیِ ولادیمیر پراپ

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
3 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه اراک، اراک، ایران
10.48311/cfl.2025.86480.0
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل ساختار روایی افسانۀ «چهل‏ برادر و چهل‏ دیو» براساس الگوی ریخت‌شناسی ولادیمیر پراپ انجام شده است. روایت شفاهیِ این افسانه با عنوان «خاکی و دیوها» از شهرستان کمیجان در استان مرکزی گرد آمده است. روایت ‏های مکتوب این قصه در سه کتابِ افسانه ‏های مردم مازندران و ترکمن ‏صحرا، افسانه ‏های محلی قاینات و داستان ‏های عامیانۀ لرستان موجود است. روایت شفاهیِ نویافته در مقایسه ‏با نسخه ‏های مکتوب طولانی ‏تر است و جزئیات بیشتری دربردارد. با بررسی تمام روایت ‏های این قصه روشن شد که روایت‏ های حاضر گرچه از نظر تعدادِ «حرکت»‏ها و برخی بُن‏مایه ‏ها با هم تفاوت دارند، اما همگی با الگوی ساختاری پراپ هم‏خوان هستند. از نظر توالیِ کارکردها نیز همۀ روایت ‏ها تا حد زیادی از الگوی پراپ پیروی می‏ کردند. در بررسی روایت‏ های افسانۀ حاضر، یک کارکرد ویژه به ‏عنوان «مانع ‏زدایی» نیز شناسایی شد که در الگوی پراپ وجود ندارد، اما عنصری مهم در تحلیل خویشکاری ‏هایِ این داستان محسوب می ‏شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آموزگار، ژ. (1371) دیوها در آغاز «دیو» نبودند. مجلۀ کِلک. 30. 19
احمدی، ب. (1370) ساختار و تأویل متن. تهران: نشر مرکز
ارلیش، و. (1402) فرمالیسم روسی (تاریخ اصول). ترجمۀ م. شیربچه. تهران: نشر نقشِ‏ جهانِ‏ مهر.
اسکولز، ر. (1379) درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمۀ ف. طاهری. تهران: آگاه.
امیدی، ا.، و خاتمی، ا. (1402) بررسی و تحلیل قربانی انسان در شاهنامه براساس نظریه ‏های آیین قربانی. پژوهش‏ نامۀ فرهنگ و زبان ‏های باستانی. 1. 71-98.
پاینده، ح. (1400). نقد ادبی با رویکرد روایت ‏شناسی. تهران: نیلوفر.
تامس، ب. (1400). روایت: مفاهیم بنیادی و روش ‏های تحلیل.
پراپ، و. (1401) ریخت‏ شناسی قصه‏ های پریان. برگردان ف. بدره‏ای. تهران: توس
پراپ، و. (1371). ریشه‏های تاریخی قصه‏های پریان. ترجمۀ ف. بدره‏ای. تهران: توس
حسن‏زاده، آ. (1386). جایگاه اعداد در فرهنگ مردم ایران با تأکید بر اعداد هفت و چهل. فرهنگ مردم ایران، 10، 165ـ 190.
خدیش، پ. (1385) ریخت‏ شناسی افسانه‏ های جادویی. تهران: علمی و فرهنگی.
دلاشوا، ل. (1366). زبان رمزیِ قصه‏ های پری‏وار. ترجمۀ ج. ستاری. تهران: توس
ذوالفقاری، ح. (1388). طبقه‏ بندی قصه/داستان ‏های سنّتی فارسی (نقد و بررسی، شکل‏ شناسی و گونه‏ شناسی داستان‏های فارسی). جستارهای نوین ادبی، 3 (166)، 23ـ 45.
ذوالفقاری، ح. (1389). ریخت‏ شناسی افسانۀ عاشقانۀ «گُلِ بکاولی». فنون ادبی، 1، 49ـ 62.
سرمد، ص. (1352). کلاغ و سیب (افسانه ‏های محلی قاینات). تهران: نیل.
سیپک، ی. (1384). ادبیات عامه. ترجمۀ ع.م. حق‌شناس. تهران: نشر مرکز.
فردوسی، ا. (1369). شاهنامه. به کوشش ج. خالقی مطلق. کالیفرنیا: مزدا.
فورجانی‏زاده، ش.، و همکاران (1398). نگاهی به کاربرد نادرست و مکانیکی نظریۀ ریخت‌شناسی پراپ در متون ادب فارسی. نقد ادبی. 46، 87ـ 155.
کرتیس، و. (1376). اسطوره های ملل (اسطوره های ایرانی). ترجمۀ ع. مخبر. تهران: نشر مرکز.
مارزلف، ا. (1371). طبقه‏ بندیِ قصه‏ های ایرانی. ترجمۀ ک. جهانداری. تهران: سروش.
میرکاظمی، ح. (1379). افسانه ‏های دیار همیشه ‏بهار (قصه ‏های مردم مازندران و ترکمن ‏صحرا). تهران: سروش.
نفیسی، ن. (1397). داستان‏ های عامیانۀ لرستان (4جلدی). زیر نظر ب. فَره‏وَشی. تهران: مرکز دائره‏المعارف بزرگ اسلامی.
وارنر، ر. (1389). دانشنامۀ اساطیر جهان. ترجمۀ ا. اسماعیل‏ پور. تهران: اسطوره.
وبستر، ر. (1382). پیش ‏درآمدی بر مطالعۀ نظریۀ ادبی. ترجمۀ ا. دهنوی. تهران: روزنگار.