فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بازتاب ادبیات عامه در دیوارنگاره قاجاری حمام مهدی‌قلی‌بیک مشهد، نمونه موردی: داستان نوش‌آفرین گوهرتاج

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه صنایع دستی دانشگاه شهرکرد شهرکرد ایران
2 عضو هیئت علمی، گروه هنر، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران
10.48311/cfl.2026.116718.82815
چکیده
نقاشی‌های دیواری حمام‌های دوره قاجار، افزون بر کارکرد تزیینی، بازتاب‌دهنده باورهای فرهنگی و جلوه‎هایی از ادبیات عامه‌ هستند. این تصاویر با پیونددادن زیست روزمره و اسطوره در شکل‌گیری هویت جمعی نقش مهمی ایفا می‌کنند؛ از نمونه‌های شاخص آن می‌توان به صحنه نوش‌آفرین و شاهزاده ابراهیم در سقف سربینه حمام مهدی‌قلی‌بیک مشهد اشاره کرد. هدف پژوهش حاضر، بررسی چگونگی بازنمایی روایت نوش‌آفرین در دیوارنگاره این حمام و تحلیل نسبت آن با سنت خیالی‌نگاری دوره قاجار است. پرسش اصلی پژوهش این‌گونه مطرح می‌شود که هنرمند چگونه با بهره‌گیری از عناصر خیالی‌نگاری، روایت را تصویرکرده و این بازآفرینی کرده و با لایه‌های فرهنگی و نمادین جامعه قاجاری پیوند می‎یابد. یافته‌های پژوهش، حاصل از روش توصیفی–تحلیلی مبتنی بر مشاهده میدانی و مطالعه منابع اسنادی، نشان می‌دهند که این دیوارنگاره افزون بر بازگویی روایت نوش‌آفرین، حامل لایه‌های عمیق‎تری از فرهنگ، تخیل جمعی و نظام ارزش‌های جامعه قاجاری است. هنرمند در این اثر، روایت را به‌گونه‌ای سامان داده که هر عنصر بصری در خدمت انتقال معنای داستان قرار گیرد. حضور پیکر دیو و پرنده افسانه‌ای رُخ، از جمله نشانه‌هایی هستند که در کنار یکدیگر، زبانی بصری با ماهیتی عامه‌فهم پدید می‌آورند. در این دیوارنگاره، تصویر با پرهیز آگاهانه از واقع‌گرایی و با بهره‌گیری از شیوه‌هایی چون دوگانه‌سازی بصری خیر و شر، نمایش هم‌زمان مجالس، ترکیب‌بندی مدور بزرگ‌نمایی قهرمان، زبان نمادینی پدید آورده که کارکرد اخلاقی–آموزشی تصویر و جانبداری آگاهانه اثر از نیروی خیر را نیز آشکار می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات



مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 اردیبهشت 1405