1
استادیار گروه صنایع دستی دانشگاه شهرکرد شهرکرد ایران
2
عضو هیئت علمی، گروه هنر، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران
10.48311/cfl.2026.116718.82815
چکیده
نقاشیهای دیواری حمامهای دوره قاجار، افزون بر کارکرد تزیینی، بازتابدهنده باورهای فرهنگی و جلوههایی از ادبیات عامه هستند. این تصاویر با پیونددادن زیست روزمره و اسطوره در شکلگیری هویت جمعی نقش مهمی ایفا میکنند؛ از نمونههای شاخص آن میتوان به صحنه نوشآفرین و شاهزاده ابراهیم در سقف سربینه حمام مهدیقلیبیک مشهد اشاره کرد. هدف پژوهش حاضر، بررسی چگونگی بازنمایی روایت نوشآفرین در دیوارنگاره این حمام و تحلیل نسبت آن با سنت خیالینگاری دوره قاجار است. پرسش اصلی پژوهش اینگونه مطرح میشود که هنرمند چگونه با بهرهگیری از عناصر خیالینگاری، روایت را تصویرکرده و این بازآفرینی کرده و با لایههای فرهنگی و نمادین جامعه قاجاری پیوند مییابد. یافتههای پژوهش، حاصل از روش توصیفی–تحلیلی مبتنی بر مشاهده میدانی و مطالعه منابع اسنادی، نشان میدهند که این دیوارنگاره افزون بر بازگویی روایت نوشآفرین، حامل لایههای عمیقتری از فرهنگ، تخیل جمعی و نظام ارزشهای جامعه قاجاری است. هنرمند در این اثر، روایت را بهگونهای سامان داده که هر عنصر بصری در خدمت انتقال معنای داستان قرار گیرد. حضور پیکر دیو و پرنده افسانهای رُخ، از جمله نشانههایی هستند که در کنار یکدیگر، زبانی بصری با ماهیتی عامهفهم پدید میآورند. در این دیوارنگاره، تصویر با پرهیز آگاهانه از واقعگرایی و با بهرهگیری از شیوههایی چون دوگانهسازی بصری خیر و شر، نمایش همزمان مجالس، ترکیببندی مدور بزرگنمایی قهرمان، زبان نمادینی پدید آورده که کارکرد اخلاقی–آموزشی تصویر و جانبداری آگاهانه اثر از نیروی خیر را نیز آشکار میسازد.