تحلیل کارکرد نمادین چشمه در فرهنگ کردستان (براساس دو منظومۀ فولکلوریک «مم و زین» و «لاس و خزال»)

جباری, نجم الدین; رحیمی, محسن

doi:10.48311/cfl.2025.116960.82820

تحلیل کارکرد نمادین چشمه در فرهنگ کردستان (براساس دو منظومۀ فولکلوریک «مم و زین» و «لاس و خزال»)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

نجم الدین جباری ¹

محسن رحیمی ²

¹ عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

² مدرس در وزارت آموزش و پرورش

10.48311/cfl.2025.116960.82820

چکیده

کوهستان‌های زاگرس، با چشمه‌ساران فراوانش، بستری شکل‌دهنده به فرهنگ و ادبیات شفاهی ساکنان خود بوده است. این پژوهش به شیوۀ تحلیلی-توصیفی و با اتکا به داده‌های کتابخانه‌ای، کارکردهای نمادین «چشمه» را در دو منظومۀ فولکلوریک کردی «مم و زین» و «لاس و خزال» بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد چشمه در این دو منظومه، فراتر از نمادهای جهان‌شمول حیات و پاکی، در قالب‌های بومی و متمایزی نمادپردازی شده است. سه کارکرد نمادین برجسته که در «مم و زین» و «لاس و خزال» بازتاب یافته، بدین شرح است: ۱. صحنۀ آیینی «رسم آب‌خواستن» که در آن نوشاندن آب از دست زن به مرد، نشانۀ پذیرش نهایی و تکمیل پیمان عاشقانه است؛ ۲. مکانی برای «تشرف و دگرگونی» که در صحنۀ رنگین‌شدن بنگین در «مم و زین» و تغییر چهرۀ زنان در کنار چشمه در هر دو روایت تجلّی می‌یابد؛ و ۳. قلمروی نمادینِ پیوندخورده با زنانگی و بازمانده‌های فرهنگ مادرتبار که از طریق همسانی کنش زنان و پریان و کنترل نمادین چشمه توسط زنان در این منظومه‌ها بازنمایی می‌شود. این نتایج گویای وجود منظومه‌ای نمادین، منسجم و ریشه‌دار در اسطوره‌شناسی کردی است که برآمده از تعامل دیرپای این مردم با جغرافیای چشمه‌سار زاگرس می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

نماد

چشمه

بیت کردی

مم و زین

لاس وخزال

موضوعات