فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

بانگی؛ سوگ‌آوازهای کرمانجی (معرفی ساختار و محتوای یک گونه سوگ‌سرودۀ بومی)

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران.
2 پژوهشگر حوزۀ فرهنگ و ادبیات عامۀ قوم کرمانج، بجنورد، ایران.
3 دانش آموختۀ کارشناسی زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران.
10.48311/cfl.2026.86484.0
چکیده
فرهنگ و ادبیات‌ عامه نشان‌گر آیین و رسومات کهن است. از آنجایی که هویت و تاریخ هر ملتی مهم است، با شناخت و بررسی آیین‌های کهن اقوام ایرانی که شاخه‌هایی از آن در قومیت‌های مختلف ازجمله قوم کرمانج نمود یافته است، به هویت کهن و زیبایی‌های فرهنگمان پی‌میبریم. یکی از آیینها و ‌رسومی که در میان قوم کرمانج خراسان شمالی وجود دارد خواندن سوگ‌سروده‌ای به نام «بانگی» است که بانوان کرمانج به صورت بداهه آن را می‌سرایند. وزن این بانگی‌ها آزاد، سیلابی و هجایی است و از لحاظ آرایه‌های ادبی دارای بسامد بالای استعاره، تشبیه، تشخیص، مجاز و کنایه است. مخاطب‌محوری و عینیت‌گرایی شاخصۀ اصلی این سروده‌هاست. در پژوهش حاضر با هدف شناسایی سوگ‌آوازهای کرمانجی و معرفی ساختار و محتوای این گونه از ادب عامۀ قوم کرمانج، به روش میدانی (مصاحبه با بانگی‌سرایان) و با استناد به منابع کتابخانه‌ای حدود چهل بانگی مورد بررسی قرار گرفته است. حاصل این پژوهش نشان می‌دهد سوگ‌سرودۀ بانگی، گونۀ ‌ادبی عامه است که بانوان قوم کرمانج هنگام فوت عزیزانشان با توجه به ویژگی‌های فرد متوفی می‌سرایند و می‌خوانند. این سوگ‌سروده‌ها دارای معانی بسیار شگرفی هستند و حامل بسیاری از سنت‌های قوم کرمانج، مانند خاک بر سر ریختن، گیس بریدن، حنا گذاشتن هنگام دفن شخص مجرد و شانه نزدن موهاست. براساس نتایج این جستار در بحث لایه‌های معنایی، بانگی دربردارندۀ هم‌دلی، هم‌یاری و نوع‌دوستی بوده و هدف بانگی‌خوان‌ها از سرودن و خواندن آن، تقسیم کردن غم و اندوه بین خودشان و صاحبان عزا بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
بارتوک، ب. (1377). چند مقاله دربارۀ موسیقی محلی. ترجمۀ س. بیضایی. تهران: رودکی.
بخشی، ا.، و وندشعاری، ع. (1395). بررسی ساختار فرمی طرح و نقش قالی‌های اصیل کردی خراسان، گلجام، 29، 63 92.
برویین سن، م. (1383). جامعه‌شناسی مردم کرد. ترجمۀ ا. یونسی. تهران: فرهنگ ناب.
توحدی، ک. (1364). حرکت تاریخی کرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران. مشهد: بنیاد کتاب.
جاوید، ج. (1394). موسیقی خراسان شمالی. تهران: سورۀ ‌مهر.
خوشحالی، ب. (1387). فرهنگ واژگان، اصطلاحات و کنایات ژوان (فارسی - کردی). تهران: پانیذ.
دهخدا، ع. (1377). لغت‌نامۀ دهخدا. ج 3.‌ تهران: روزنه.
ذوالفقاری، ح. (1397). زبان و ادبیات عامۀ ایران. تهران: سمت.
رستمی، م. (1399). قوشمه ساز پرواز. بجنورد: بیژن‌یورد.
رشید، ز. (1387). فرهنگ ‌نسقار (فارسی کردی). تهران: پانیذ.
روشان، ح. (1384). مجموعه جنگل جدال قیچی. مشهد: سخن‌گستر.
ژکب، ب. (1386). بداهه‌پردازی: چهارده تعریف. ترجمۀ م. قرسو. موسیقی ماهور، 37، 5-9.
صفی‌زاده، ف. (1375). پژوهشی دربارۀ ترانه‌های کردی. تهران: ایران جام.
طباطبایی، ح.، طباطبایی، ح.، و رضایی، م. (1394). آیین‌های سوگ و سرور در منطقه سرکویر دامغان.  فرهنگ و ادبیات عامه، 5، 1-27.
گیلانی، ن.، و گیلانی، آ. (1392). سوگ سیاوش و شباهت آن به سوگ‌آیین‌های محلی (لری و کردی). ادبیات و زبان‌های محلی ایران‌زمین، 5، 182 203.
متولی حقیقی، ی. (1387). خراسان شمالی: پژوهشی پیرامون تاریخ تحولات سیاسی شهرهای خراسان شمالی از آغاز تا انقلاب اسلامی. مشهد: آهنگ قلم.
مردانی، آ. (1400). پی‌جویی روابط بینامتنی و بینانشانه‌ای ترانه‌های سه خشتی و گلیم‌های قوم کرمانج شمال خراسان با استفاده ‌از رویکرد بینامتنیت ژرار ژنت. رسالۀ دکتری دانشگاه هنر اصفهان.
مسیح، ه. (1386). ترانه‌های کوچک کرمانج. تهران: نگاه.
مصطفوی گرو، ح. (1386). بررسی تاریخی نظام آوایی گویش کرمانجی خراسان. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد، 159، 33- 67.
معین، م. (1385). فرهنگ فارسی. ج 1. تهران: میلاد.
منصوری، م. (1390). زبان کرمانجی و علل ماندگاری آن (دستور زبان، ضرب‌المثل، واژه‌ها و فلسفۀ آهنگ‌های کرمانجی). بجنورد: شیلان.
میرنیا، ع. (1368). ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران. مشهد: هما.
هردوت. (1368). تواریخ. ترجمۀ و. مازندرانی. تهران: آشنا.
یزدان‌پناه لموکی، ط. (1385). تاریخ مازندران باستان. تهران: چشم.
 
مصاحبهشوندگان
امیرپور، ب. 65 ساله. ساکن روستای قصر‌قجر. بی‌سواد. خانه‌دار.
امامی، م. 59 ساله. ساکن روستای تکمران. سیکل. خانه‌دار.
باغچقی، ح. 53 ساله. ساکن بجنورد. دیپلم. آزاد.
باغچقی، خ. 65 ساله. ساکن روستای باغچق. بی‌سواد. آزاد.
باغچقی، س. 64 ساله. ساکن روستای باغچق. بی‌سواد. هنرمند گلدوزی.
جاوید، م. 50 ساله. ساکن روستای ناوه. سیکل. مداح و روضه‌خوان.
جاوید، ه. 65 ساله. ساکن تهران. کارشناسی. پژوهشگر موسیقی نواحی و آیینی ایران.
رستمی، م. 63 ساله. ساکن بجنورد. دیپلم. پژوهشگر فرهنگ عامۀ قوم کرمانج.
لطیفی، ف. 44 ساله. ساکن روستای قصر قجر. سیکل. خانه‌دار.