فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

ریخت‌شناسی نمادهای کهن‌آیین شمنیسم در افسانۀ عاشیقی اصلی و کرم به روایت سیروس قمری مبتنی بر انسان‌شناسی تفسیری میرچا الیاده

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تخصصی پژوهش هنر، واحد بین‌المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران.
2 دانشیار انسان‌شناسی هنر، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز، تهران، ایران.
3 استاد تمام طراحی پارچه، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، یزد، ایران.
10.48311/cfl.2025.86461.0
چکیده
شَمَنیسم به‌عنوان یکی از آیین‌های دیرین در جهان، ازجمله روش‌های هویت‌شناسی دینی ملل محسوب میشود. اهمیت این کهن‌آیین از این روست که جسم و روح آدمی را یک‌جا متأثر می‌کند و طی فرایندی جادومآب تلاش در جهت درمانگری و حفاظت از جسم و روح را با وساطت شمن یا جادوگر به دست ارواح بر عهده دارد. تاریخ کهن زیست ترک‌ها با ظهور این آیین عجین بوده و به‌دلیل هم‌زیستی ترکها و آذربایجانیها، وارد فرهنگ اینان نیز شده است. شاخص‌ترین نمایندۀ فرهنگی اجتماع  بزرگ ترک‌ها اوزانها و به تعبیری آذربایجانیها عاشیقها هستند که به جهت کارکرد اجتماعی خویش نقشی مشابه شمن داشته و خالق، پیش‌برنده، راوی و قهرمان این قصص هستند. یافتهها نشان میدهد منظومۀ عاشیقی اَصلی و کَرَم بهعنوان یکی از افسانه‌های آذربایجانی در ایران، مصادیق درهم‌تنیده از هویت قصص ایرانی همچون عشق، هجر، وصل و مرگ عاشق و معشوقه‌اش را در جوار موتیفهای نمادین آیین شمنیسم، همچون تشرّف، عضویت، سفر، جست‌و‌جو، تأثیر عناصر طبیعی و فراطبیعی، خلسه، لباس و موسیقی را بازمینمایاند و میتواند مواد خام مناسبی برای هنرمندان عرصۀ هنرهای نمایشی و سینما برای تولیدات بومی دربرداشته باشد. نتایج نشاندهندۀ اتکا این قصه به هویت ایرانی و وجود برخی نمادهای مرتبط با کهنآیین شمنیسم را که متأثر از فرهنگ زیستی و جغرافیای ترکها و آذربایجانیهاست نشان میدهد. این پژوهش کیفی، با رویکرد انسان‌شناسی تفسیری الیاده بر روایت سیروس قَمَری از افسانۀ اصلی و کرم و با بهره‌گیری از داده‌های کتابخانه‌ای انجام شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آریان، ح.، کمالی‌بانیانی، م.ر.، و نقدی، م.ع. (1396). بررسی تطبیقی لیلی و مجنون با اصلی و کرم آذربایجان. مطالعات ادبیات تطبیقی، 41، 59-81.
افراسیابپور، ع.ا.، و رشیدیازندریانی، م. (1397). جایگاه خلسه در عرفان مولوی. پویش در آموزش علوم انسانی،  4، 84-73.
افشاریاصل، ا.، و فناییان، ت. (1392). ظرفیتهای نمایشی عاشیقهای آذربایجان. هنرپیشه، 1، 107-122.
الیاده، م. (1403). شمنیسم فنون کهن خلسه. چاپ ششم. ویراست جدید. مترجم م.ک.، مهاجری. تهران: ادیان.
اینان، ع. (1400). آیین باستانی ترکان (شمنیسم)، مترجم م. هریسچیان. تبریز: دنیزچین.
بیضایی، ب. (1399). نمایش در ایران. چاپ دهم. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
جعفری قنواتی، م. (1386). بحثی در افسانههای عاشقانه ایرانی. فرهنگ مردم ایران، 7 و 8، 127-133.
رئیس‌نیا، ر. (1368). کوراوغلو در افسانه و تاریخ. تبریز: نیما.
رسمی، ع.، رسمی، س. (1396). بررسی تطبیقی منظومه لیلی و مجنون و داستان اصلی و کرم. ادبیات نمایشی و هنرهای تجسمی، 1، 5-19.
رسمی، ع.، رسمی، س. (1396). بن‌مایه‌های داستان اصلی و کرم. فرهنگ و ادبیات عامه، 12، 41-64.
زاویه، س.، اصلمرز، م. (1392). مطالعه ریشههای فرهنگی و روانشناختی آیین زار. پژوهشهای انسانشناسی ایران، 1، 127-146.
سفیدگرشهانقی، ح. (1382). نگاهی به ادبیات عاشیق‌های آذربایجان. تهران: گوهران.
عناصری، ج. (1380). مردمشناسی و روانشناسی هنری. تهران: رشد.
فیاضمنش، پ. (1384). نگاهی دیگر به موسیقی شعر و پیوند آن با موضوع، تخیل و احساسات شاعرانه. دوفصلنامۀ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 4، 163-186.
قُجقینژاد، ش.، باصری، علی.، سید، م.، و رشیدوش، و. (1399). بررسی انسانشناسی نمادین مناسک و آیینهای شمنی در بین اقوام ترکمن بر اساس دیدگاه کلیفورد گیرتز. مطالعات باستانشناسی پارسه، 11، 219-235.
قمری، س. (1380). اصلی و کرم. تبریز: بنیاد کتابخانۀ فردوسی.
کندری، م. (1377). معرفی آیین شمنی در آمریکای جنوبی. نامۀ فرهنگ، 29، 156-161.
نجم، س.، و صدیقجمالی، ی. (1390). عاشیق: خنیاگر خلق؛ بررسی خاستگاه هنر عاشیقی. رادیو تلویزیون، 15، 154-133.
وهاب‌زاده، ع. (1401). دانشنامۀ هنر عاشیقلار. تبریز: بهاردخت.