فرهنگ و ادبیات عامه

فرهنگ و ادبیات عامه

ریخت‌شناسی نمادهای کهن‌آیین شمنیسم در افسانۀ عاشیقی اصلی و کرم به روایت سیروس قمری مبتنی بر انسان‌شناسی تفسیری میرچا الیاده

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تخصصی، گروه پژوهش هنر، واحد بین‌المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران.
2 دانشیار انسان‌شناسی هنر، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز، تهران، ایران.
3 استاد تمام طراحی پارچه، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، یزد، ایران.
چکیده
شَمَنیسم به‌عنوان یکی از آیین‌های دیرین در جهان، ازجمله روش‌های هویت‌شناسی دینی ملل محسوب می‌شود. اهمیت این کهن‌آیین از این روست که جسم و روح آدمی را یک‌جا متأثر می‌کند و طی فرایندی جادومآب تلاش در جهت درمانگری و حفاظت از جسم و روح را با وساطت شمن یا جادوگر به دست ارواح بر عهده دارد. تاریخ کهن زیست ترک‌ها با ظهور این آیین عجین بوده و به‌دلیل هم‌زیستی ترک‌ها و آذربایجانی‌ها، وارد فرهنگ اینان نیز شده است. شاخص‌ترین نمایندۀ فرهنگی اجتماع بزرگ ترک‌ها اوزان‌ها و به تعبیری آذربایجانی‌ها عاشیق‌ها هستند که به جهت کارکرد اجتماعی خویش نقشی مشابه شمن داشته و خالق، پیش‌برنده، راوی و قهرمان این قصص هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد منظومۀ عاشیقی اَصلی و کَرَم به‌عنوان یکی از افسانه‌های آذربایجانی در ایران، مصادیق درهم‌تنیده از هویت قصص ایرانی همچون عشق، هجر، وصل و مرگ عاشق و معشوقه‌اش را در جوار موتیف‌های نمادین آیین شمنیسم، همچون تشرّف، عضویت، سفر، جست‌و‌جو، تأثیر عناصر طبیعی و فراطبیعی، خلسه، لباس و موسیقی را بازمی‌نمایاند و می‌تواند مواد خام مناسبی برای هنرمندان عرصۀ هنرهای نمایشی و سینما برای تولیدات بومی دربرداشته باشد. نتایج نشان‌دهندۀ اتکا این قصه به هویت ایرانی و وجود برخی نمادهای مرتبط با کهن‌آیین شمنیسم را که متأثر از فرهنگ زیستی و جغرافیای ترک‌ها و آذربایجانی‌هاست نشان می‌دهد. این پژوهش کیفی، با رویکرد انسان‌شناسی تفسیری الیاده بر روایت سیروس قَمَری از افسانۀ اصلی و کرم و با بهره‌گیری از داده‌های کتابخانه‌ای انجام شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آریان، ح.، کمالی‌بانیانی، م.ر.، و نقدی، م.ع. (1396). بررسی تطبیقی لیلی و مجنون با اصلی و کرم آذربایجان. مطالعات ادبیات تطبیقی، 41، 59-81.
افراسیاب‌پور، ع.ا.، و رشیدی‌ازندریانی، م. (1397). جایگاه خلسه در عرفان مولوی. پویش در آموزش علوم انسانی،  4، 84-73.
افشاری‌اصل، ا.، و فناییان، ت. (1392). ظرفیت‌های نمایشی عاشیق‌های آذربایجان. هنرپیشه، 1، 107-122.
الیاده، م. (1403). شمنیسم فنون کهن خلسه. چاپ ششم. ویراست جدید. مترجم م.ک.، مهاجری. تهران: ادیان.
اینان، ع. (1400). آیین باستانی ترکان (شمنیسم)، مترجم م. هریسچیان. تبریز: دنیزچین.
بیضایی، ب. (1399). نمایش در ایران. چاپ دهم. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
جعفری ‌قنواتی، م. (1386). بحثی در افسانه‌های عاشقانه ایرانی. فرهنگ مردم ایران، 7 و 8، 127-133.
رئیس‌نیا، ر. (1368). کوراوغلو در افسانه و تاریخ. تبریز: نیما.
رسمی، ع.، رسمی، س. (1396). بررسی تطبیقی منظومه لیلی و مجنون و داستان اصلی و کرم. ادبیات نمایشی و هنرهای تجسمی، 1، 5-19.
رسمی، ع.، رسمی، س. (1396). بن‌مایه‌های داستان اصلی و کرم. فرهنگ و ادبیات عامه، 12، 41-64.
زاویه، س.، اصل‌مرز، م. (1392). مطالعه ریشه‌های فرهنگی و روان‌شناختی آیین زار. پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 1، 127-146.
سفیدگرشهانقی، ح. (1382). نگاهی به ادبیات عاشیق‌های آذربایجان. تهران: گوهران.
عناصری، ج. (1380). مردم‌شناسی و روان‌شناسی هنری. تهران: رشد.
فیاض‌منش، پ. (1384). نگاهی دیگر به موسیقی شعر و پیوند آن با موضوع، تخیل و احساسات شاعرانه. دوفصلنامۀ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 4، 163-186.
قُجقی‌نژاد، ش.، باصری، علی.، سید، م.، و رشیدوش، و. (1399). بررسی انسان‌شناسی نمادین مناسک و آیین‌های شمنی در بین اقوام ترکمن بر اساس دیدگاه کلیفورد گیرتز. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 11، 219-235.
قمری، س. (1380). اصلی و کرم. تبریز: بنیاد کتابخانۀ فردوسی.
کندری، م. (1377). معرفی آیین شمنی در آمریکای جنوبی. نامۀ فرهنگ، 29، 156-161.
نجم، س.، و صدیق‌جمالی، ی. (1390). عاشیق: خنیاگر خلق؛ بررسی خاستگاه هنر عاشیقی. رادیو تلویزیون، 15، 154-133.
وهاب‌زاده، ع. (1401). دانشنامۀ هنر عاشیقلار. تبریز: بهاردخت.