واکاوی سیمای زن ـ پرنده در اسطورههای اسلاوی با رویکرد بینامتنیت
نوع مقاله : پژوهشی اصیل
نویسنده
دانشیار گروه زبانهای خارجه، دانشگاه گنبد کاووس، گنبد کاووس، ایران
10.48311/cfl.2025.86410.0
چکیده
مطالعات اسطورهشناسی، هم بر مطالعۀ اسطوره و هم بر مجموعۀ اساطیرِ متعلق به یک سنت مذهبی خاص دلالت دارد و گامی ارزشمند در شناخت گذشتۀ اسرارآمیز نوع بشر و هستیشناسی بهشمار میرود. زن ـ پرنده بهعنوان یکی از انواع موجوداتِ ترکیبیِ نیمهانسان ـ نیمهحیوان، از دیرباز در اغلب تمدنهای بشری مانند یونان، روم، مصر، اسکاندیناوی، اسلاو و حتی ایران در ردیف موجودات اسطورهای یا افسانهای جای داشتهاند. این موجودات گاهی با مفهوم خیر و گاهی با مفهوم شر در ارتباط بوده و بهعبارتی، یا الهی و اهوراییاند یا شیطانی و اهریمنی. در پژوهش حاضر، با اتخاذ روش تحقیق تحلیلی ـ تطبیقی و با تکیه بر نظریۀ بینامتنیت ژرار ژنت برآنیم تا به واکاوی سیمای زن ـ پرنده در اسطورههای اسلاوی و کشف مناسبات بینامتنی آن با نمونههای مشابه در دیگر تمدنها بپردازیم. در اسطورههای اسلاوی پنج نوع زنـپرنده با نامهای آلکانوست، سیرین، گامایون، قو ـ دوشیزه و اِستِراتیم وجود دارد که وجوه تشابه و تفارق آنها بهتفصیل بیان شده است. بررسی یافتههای تحقیق نشان میدهد که هر چند اسطورههای نیمهانسان ـ نیمهپرنده در تمدنهای مصر و بینالنهرین را میتوان بهعنوان پیشمتنهای اولیۀ موجودات زنـپرنده نزد یونانیها و اسلاوها برشمرد، اما پیشمتنهای اصلی برای اسطورههای اسلاوی، اسطورههای یونانیِ هارپی و سیرِن هستند. ویژگی منحصربهفرد اسطورههای اسلاوی، تبلور دین در سیمای آنهاست.
کلیدواژهها
موضوعات
آقاجانزاده، ز. (1398). بررسی نقش هارپی و ققنوس در نگارههای شاهنامۀ ایران و نقاشیهای روسیه. مجموعه مقالات دومین کنفرانس بینالمللی میانرشتهای روسیه و شرق: هنر، فلسفه و فرهنگ، روسیه: مسکو.
احمدی، ا.، خانکه، م.، و مرادی، ع. (1401). بررسی تحلیلی نگارههای موجود در نسخ دیجیتال کتاب عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات قزوینی از منظر اسطورهشناسی. دهمین همایش علمی ـ پژوهشی علوم تربیتی و روانشناسی، آسیبهای اجتماعی و فرهنگی، ایران: تهران.
احمدی، ب. (1388). ساختار تأویل متن. تهران: مرکز.
استورم، ر. (2017). اسطورهها و افسانههای شرق. ترجمۀ ا. اسماعیلپور (1396). تهران: چشمه.
اشمیت، ژ. (1983). فرهنگ اساطیر یونان و روم. ترجمۀ ش. برادران خسروشاهی (1387). چاپ دوم. تهران: روزبهان/فرهنگ معاصر.
انوشه، ح. (1376). فرهنگنامۀ ادبی فارسی، اصطلاحات، موضوعات و مضامین ادب فارسی. جلد دوم. چاپ دوم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ایونس، و. (1973). شناخت اساطیر هند. ترجمۀ ب. فرخی (1373). تهران: اساطیر.
ایونس، و. (1965). اساطیر مصر. ترجمۀ ب. فرخی (1375). تهران: اساطیر.
برن، ل. و دیگران (2003). جهان اسطورهها 1. ترجمۀ ع. مخبر (1387) چاپ دوم. تهران: مرکز.
پورنامداریان، ت. (1402). رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی.
جابز، گ. (1961). فرهنگ سمبلها، اساطیر و فولکلور. ترجمه و تنظیم م. بقاپور (1397). چاپ دوم. تهران: اختران.
حسنی، پ.، و اسدی، م. (1400). مطالعۀ تطبیقی نقشمایۀ موجود ترکیبی زنـپرنده در هنر ایران عصر سلجوقی با هنر تمدنهای بینالنهرین، یونان، هند و آسیای جنوبشرقی. هنرهای زیبا ـ هنرهای تجسمی، 26(2)، 27 ـ 37.
دهخدا، ع. (1377). فرهنگ متوسط دهخدا. زیرنظر سید جعفر شهیدی، ج 1: آ ـ ژیوه. چاپ اول. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
ذکرگو، ا. (1393). نمادشناسی هنر شرق (3): پرندههای اساطیری در هنرهای بودایی و هندویی. تهران: فرهنگستان هنر/ مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
شمیسا، س. (1394). انواع ادبی. جلد پنجم. ویراست چهارم. تهران: میترا.
شوالیه، ژ.، و گربران، آ. (1982). فرهنگ نمادها. ترجمۀ س. فضایلی. (1387) جلد پنجم. حروف «ل ـ ی». تهران: جیحون.
طاهری، ع.، و زندحقیقی، م. (1391). تصویر دیو، غول و جن در کتاب «عجایبالمخلوقات و غرائبالموجودات» القزوینی. هنرهای تجسمی نقشمایه، 5(12)، 27 ـ 38.
طاهری، ع.، و کشتگر، م. (1394). مفاهیم مرتبط با هارپی و اسفنکس در تمدنهای باستانی یونان و مصر. اولین همایش بینالمللی نوآوری و تحقیق در هنر و علوم انسانی، ترکیه، استانبول.
عبدالهی، م. (1381). فرهنگنامۀ جانوران در ادب پارسی. بخش دوم: ط ـ ی. تهران: پژوهنده.
قزوینی، ز. (بیتا). عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات. نسخۀ کتابخانۀ ملی.
کشتگر، م.، و طاهری، ع. (1393). تصویر هارپی در هنر اسلامی با تکیه بر آثار فلزی و سفال (قرون پنجم تا هشتم ه.ق.). نقشمایه، 8(21)، 33 ـ 43.
مطهر جمالی یزدی، ا. (1346). فرخنامه. مصحح ا. افشار. تهران: فرهنگ ایرانزمین.
معین، م. (1375). فرهنگ فارسی. ج 1. اعلام آ ـ خ. چاپ نهم. تهران: امیرکبیر.
معین، م. (1375). فرهنگ فارسی. ج 6: اعلام غ ـ ی. تهران: امیرکبیر.
مککال، ه. (2004). جهان اسطورهها 2. ترجمۀ ع. مخبر (1385). تهران: مرکز.
ملکی، م. (1389). بررسی تطبیقی اسطورههای ایران و هند در عهد باستان. نقشمایه، 3(6)، 59 ـ 68.
نامور مطلق، ب. (1386). ترامتنیت مطالعۀ روابط یک متن با دیگر متنها. پژوهشنامۀ علوم انسانی، 56، 83ـ 98.
واحددوست، م. (1381). رویکردهای علمی به اسطورهشناسی. تهران: سروش.
هال، ج. (1994). فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمۀ ر. بهزادی (1380). تهران: فرهنگ معاصر.
هومر، (720). اودیسه. ترجمۀ س. نفیسی (1398). چاپ نوزدهم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یاحقی، م. (1386). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
