بازنمایی هویت زنان در روایت عامیانۀ «میمون چوپان» براساس نظریات فمنیستی
نوع مقاله : پژوهشی اصیل
نویسندگان
1
دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2
استاد گروه تئاتر و فیلم، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.48311/cfl.2025.86455.0
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل بازنمایی مناسبات قدرت و هویت جنسیتی در ادبیات فولکلور ایران، به بررسی روایت زنمحور «میمون چوپان» ـ برگرفته از حافظۀ جمعی مردم سنقر در استان کرمانشاه ـ میپردازد. چارچوب نظری تحقیق بر پایۀ نظریههای فمینیستی گیلبرت و گوبار، الین شووالتر و ژولیا کریستوا بنا شده است. این روایت با مضامین قتل مادر، تبعید، بقا، و مواجهه با قدرت مردانه، بازتابی چندلایه از خشونت ساختاری و امکان بازآفرینی هویت زنانه ارائه میدهد. شخصیت زن همسایه در قالب «زن دیوانه» گیلبرت و گوبار، عامل فروپاشی نظم مادری است؛ در حالی که تجربۀ دختران در بیابان و پیوند آن با بدن، طبیعت و زمین، در چارچوب نظریۀ شووالتر بهمثابۀ بستری برای بازآفرینی سوژۀ زنانه بازخوانی میشود. کریستوا نیز با مفاهیمی چون «نیمهزبان»، «بدن ابژکت» و «بازگشت امر طردشده»، امکان خوانشی عمیقتر از دگرگونی تدریجی هویت زنانه را فراهم میآورد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شخصیتهای زن داستان، از جایگاه قربانیان مطیع، به سوژههایی کنشگر بدل میشوند که با گذار از طرد و رنج، ساختارهای پدرسالار را به چالش میکشند و درنهایت، از طریق تصاحب منابع قدرت و بازتعریف رابطه با بدن، به بازسازی هویت زنانه در بستری فرهنگی و بومی دست مییابند. پاسخ به سه پرسش کلیدی مقاله نیز در این مسیر روشن میشود: فرایند بازسازی هویت زنانه چگونه روایت میشود؟ تجربۀ بدن زنانه چه نقشی در بقا و معنا دارد؟ و حذف شخصیت میمون چه تأثیری در قدرتیابی زنان دارد؟ این داستان نهتنها بازتاب رنج زنان، بلکه روایتی از مقاومت، بازنویسی و شکلگیری خویشتن زنانه است.
کلیدواژهها
موضوعات
افسانهزاده، ف.، و عزیزی، م. (1396). بازخوانی روایتهای زنمحور کردی با رویکرد فمینیستی. پژوهشنامۀ مطالعات زنان، 10(2)، 77–98.
توحیدی، ش. (1394). تحلیل فمینیستی روایتهای عامیانۀ ایرانی. زن در فرهنگ و هنر، 6(4)، 45–66.
رحمانی، ن. (1398). بررسی کهنالگوهای زنانه در افسانههای ایرانی. پژوهشنامۀ فرهنگ عامه، 9(1)، 112–130.
قاسمی، ف.، و رضایی، م. (1400). تحلیل فمینیستی داستانهای عامۀ زنان مازندرانی. مطالعات زبان و ادبیات فارسی، 12(3)، 56–74.
مرادی، س. (1401). خشونت میانزنانه در فولکلور کردی: بازخوانی انتقادی. مطالعات فرهنگی اقوام ایران، 4(2)، 89–108.
