دانشگاه تربیت مدرس فرهنگ و ادبیات عامه 2345-4466 مقالات آماده انتشار 2026 08 15 The “Wise Fool” Archetype in Iranian and Russian Folklore (A Comparative Study of Mulla Nasreddin and Ivan the Fool) بررسی تیپ «احمق دانا» در ادبیات عامۀ ایران و روسیه (مطالعۀ تطبیقی شخصیت‌های ملانصرالدین و ایوان نادان) 29112 10.48311/cfl.2026.118940.82858 FA زینب صادقی سهل آباد دانشیار گروه زبان روسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران Journal Article 2026 01 25 This article presents a comparative study of the narrative types of Mulla Nasreddin and Ivan the Fool in Iranian and Russian folk literature, analyzing them as two culturally distinct manifestations of a shared archetype, the “wise fool.” The theoretical framework of the study is based on the (ATU) tale-type classification. In the first stage, the positions of these two figures within the international typology of folk tales are determined through the identification of common motifs and narrative patterns in “fool” tales and anecdotes, and their structural similarities and differences in plot and narrative function are described. In the second stage, the enduring typological features of the two characters are examined on three levels: 1) narrative role (mode of entrance, trials, inversion of expectations, and form of triumph), 2) language and speech (conciseness or repetition), and 3) socio-ideological function (representation of power, social class, and moral values). Within this framework, it is shown that Mulla Nasreddin primarily functions as a cunning critic and a “rational jester,” performing a subversive and critical role vis-à-vis established power structures, whereas Ivan the Fool, as a simple-minded rural hero, primarily conveys moral messages and trust in a higher order, with the inversion of his position ultimately interpreted within the horizon of divine and moral justice. این مقاله به بررسی تطبیقی دو تیپ شخصیتی «ملانصرالدین» و «ایوان نادان» در ادبیات عامۀ ایران و روسیه می‌پردازد و آن‌ها را به‌عنوان دو صورت فرهنگیِ متفاوتِ یک تیپ شخصیتی جهان‌شمول، یعنی «احمق دانا»، تحلیل می‌کند. چارچوب نظری پژوهش بر تیپ‌شناسی قصه‌ها بر اساس شاخص آرنه-تامپسون-اوتر استوار است. در گام نخست، بر اساس سنخ‌ها و موتیف‌های مشترک در قصه‌های «احمقان» و «لطیفه‌ها»، جایگاه این دو چهره در نظام تیپ‌شناسی بین‌المللی قصه‌های عامه تعیین می‌شود و شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختاریِ طرح و نقش آن‌ها در پیشبرد روایت توصیف می‌گردد. در گام دوم، ویژگی‌های پایدار تیپی این دو شخصیت در سه سطح بررسی می‌شود: ۱. سطح نقش روایی (نوع ورود، آزمون‌ها، سازوکار وارونگی انتظارات و شکل پیروزی)، ۲. سطح زبان و گفتار (فشردگی و یا تکرار کلام)، و ۳. سطح کارکرد اجتماعی-ایدئولوژیک (نحوۀ بازنمایی قدرت، طبقه و ارزش‌های اخلاقی). در این چارچوب نشان داده می‌شود که ملانصرالدین عمدتاً در مقام نیرنگ‌باز نقاد و «دلقک معقول»، کارکرد افشاگرانه و انتقادی نسبت به ساختارهای قدرت می‌یابد، در حالی که ایوان نادان، به‌عنوان قهرمان ساده‌دل روستایی، بیش از همه حامل پیام‌های اخلاقی و اعتماد به نظم برتر است و وارونگی موقعیت او در طرح قصه در نهایت در افق تثبیت عدالت الهی و اخلاقی معنا می‌شود. این نتیجه حاصل شد که هر دو تیپ، در عین تفاوت‌های دینی، سبکی و طبقاتی، در نقش «احمق حامل حقیقت» عمل می‌کنند؛ شخصیتی حاشیه‌ای که حماقت ظاهری او سازوکاری روایی برای نقض عقل رسمی، برهم‌زدن سلسله‌مراتب تثبیت‌شده و امکان‌دادن به بیان ناگفتنی‌های جمعی در قالب قصه و لطیفه است.