دانشگاه تربیت مدرس فرهنگ و ادبیات عامه 2345-4466 مقالات آماده انتشار 2026 05 11 The Reflection of Folk Literature in Qajar Wall Paintings: Case Study of the Story of Nush-Afarin Gohar-Taj in the Mehdi-Qoli-Beyk Bathhouse, Mashhad بازتاب ادبیات عامه در دیوارنگاره قاجاری حمام مهدی‌قلی‌بیک مشهد، نمونه موردی: داستان نوش‌آفرین گوهرتاج 28626 10.48311/cfl.2026.116718.82815 FA ناهید جعفری دهکردی استادیار گروه صنایع دستی دانشگاه شهرکرد شهرکرد ایران مرجانه نادری گرزالدینی عضو هیئت علمی، گروه هنر، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران 0000-0002-3869-0292 Journal Article 2025 09 30 The wall paintings of Qajar-era bathhouses, beyond their decorative function, reflect cultural beliefs and aspects of folk literature. By connecting everyday life with myth, these images play a significant role in shaping collective identity. A prominent example is the scene of Nush-Afarin and Prince Ebrahim on the ceiling of the Mehdi-Qoli-Beyk Bathhouse in Mashhad. The present study aims to examine how the narrative of Nush-Afarin is represented in this wall painting and to analyze its relationship with the imaginary pictorial tradition of the Qajar period. The main research question is how the artist, by employing elements of imaginary pictorial art, visualizes and reconstructs the narrative, linking it with the cultural and symbolic layers of Qajar society. Findings, based on a descriptive-analytical method combining field observation and documentary research, indicate that this wall painting, in addition to narrating the story of Nush-Afarin, conveys deeper layers of culture, collective imagination, and the value system of Qajar society. The artist organizes the narrative so that each visual element serves to convey the story’s meaning. The presence of the demon figure and the legendary Rukh bird, among other symbols, creates a visual language that is easily understood by the general public. In this wall painting, imagery deliberately avoids realism and employs techniques such as the visual duality of good and evil, simultaneous depiction of scenes, circular composition, hero exaggeration, and symbolic language, highlighting the moral-educational function of the image and its conscious advocacy for the power of good. نقاشی‌های دیواری حمام‌های دوره قاجار، افزون بر کارکرد تزیینی، بازتاب‌دهنده باورهای فرهنگی و جلوه‎هایی از ادبیات عامه‌ هستند. این تصاویر با پیونددادن زیست روزمره و اسطوره در شکل‌گیری هویت جمعی نقش مهمی ایفا می‌کنند؛ از نمونه‌های شاخص آن می‌توان به صحنه نوش‌آفرین و شاهزاده ابراهیم در سقف سربینه حمام مهدی‌قلی‌بیک مشهد اشاره کرد. هدف پژوهش حاضر، بررسی چگونگی بازنمایی روایت نوش‌آفرین در دیوارنگاره این حمام و تحلیل نسبت آن با سنت خیالی‌نگاری دوره قاجار است. پرسش اصلی پژوهش این‌گونه مطرح می‌شود که هنرمند چگونه با بهره‌گیری از عناصر خیالی‌نگاری، روایت را تصویرکرده و این بازآفرینی کرده و با لایه‌های فرهنگی و نمادین جامعه قاجاری پیوند می‎یابد. یافته‌های پژوهش، حاصل از روش توصیفی–تحلیلی مبتنی بر مشاهده میدانی و مطالعه منابع اسنادی، نشان می‌دهند که این دیوارنگاره افزون بر بازگویی روایت نوش‌آفرین، حامل لایه‌های عمیق‎تری از فرهنگ، تخیل جمعی و نظام ارزش‌های جامعه قاجاری است. هنرمند در این اثر، روایت را به‌گونه‌ای سامان داده که هر عنصر بصری در خدمت انتقال معنای داستان قرار گیرد. حضور پیکر دیو و پرنده افسانه‌ای رُخ، از جمله نشانه‌هایی هستند که در کنار یکدیگر، زبانی بصری با ماهیتی عامه‌فهم پدید می‌آورند. در این دیوارنگاره، تصویر با پرهیز آگاهانه از واقع‌گرایی و با بهره‌گیری از شیوه‌هایی چون دوگانه‌سازی بصری خیر و شر، نمایش هم‌زمان مجالس، ترکیب‌بندی مدور بزرگ‌نمایی قهرمان، زبان نمادینی پدید آورده که کارکرد اخلاقی–آموزشی تصویر و جانبداری آگاهانه اثر از نیروی خیر را نیز آشکار می‌سازد.